İran Gezi Rehberi, Tahran, Türk uyruklular için tur rehberi,Farsça Tercüman TURİZM ve MOBİLYA ve iran'la İTHALAT– İHRACAT UZMANI

İRAN İçin TUR REHBERİ

Türk uyruklular için tur rehberi
(personal tourist guide for Turkish citizens)

Ahmet Haşemi (TÜRKOĞLU)
İRAN TURİZM ve MOBİLYA İTHALAT ve İHRACAT UZMANI
Farsça Tercüman TURİZM ve MOBİLYA ve iran'la İTHALAT– İHRACAT UZMANI• İRAN TURİZM ve MOBİLYA İTHALAT– İHRACAT UZMANI


Türk uyruklular için tur rehberi

Kısa Bir Özgeçmiş: Adı: Ahmet Soyadı: Haşemi Doğum Tarihi: 1978 A) Eğitim: 1. Tahran Üniversitesi (1999-2003 –Lisans) Siyasi Bilimler Hukuk ve Siyasi Bilimler Fakültesi 2. Uluslararası İlişkiler Fakültesi (2003-2006 Yüksek Lisans ( Uluslararasi İlişkiler İran Dışişleri Bakanlığına ait Uluslararası İlişkiler Fakültesi B) Faaliyetler: 1. Muhabir ve Raportör: İran Radyo ve Televizyonuna bağlı Genç Muhabirler Kulübü(YJC ( 2. Gazeteci gazete yazarı ve çevirmen: Türkiye Orta Doğu Avrupa Kuzey Amerika ile ilgili Şark Hemşehri Hembestegi Resalet vesaire günlük gazetelerde yazılar ve İngilizce Türkçe ve Arapçadan tercümeler C) Yabancı Diller : 1. Türkçe: iyi yazma ve konşuma (Azeri kökenli) 2. İngilizce: iyi yazma ve konşuma 3. Arapça: basit konuşma ve yazma düzeyinde D) İletişim: Tel: Cep: (+98) 9329443508 E-mail: ahmadhash@gmail.com


Ahmad Hashemi
Personal Services for: Professional Visitors to IRAN
• TRILINGUAL TRANSLATOR
• PUBLIC RELATIONS EXPERT
• 2 YEARS EXPERIENCE OF PROTOCOL AFFAIRS
• M.A. IN INTERNATIONAL RELATIONS

SERVICES:
 Interpretation and translation: English, Arabic, Turkish & Persian and vice versa;
 Personal city and country tours
 Personal business services
 Arrange client visits and schedule meetings
AHMAD HASHEMI
Email: hashemi.ahmad@yahoo.com
CELL PHONE: (+ 98) 912 4710991 (+ 98) 932 9443508

احمد هاشمی
• ارائه خدمات شخصی به بازدیدکنندگان خارجی از ایران
• مسلط به زبانهای انگلیسی، عربی و ترکی استانبولی
• کارشناس روابط عمومی • دو سال تجربه در امور همایشها وتشریفات
• دارای مدرک کارشناسی ارشد روابط بین الملل

İran Gezi Rehberi . . 1. SOSYAL VE EKONOMİK GÖSTERGELER 2.1. ÜLKE KİMLİĞİ Devletin Adı : İran İslâm Cumhuriyeti Başkenti : Tahran Yönetim Biçimi : İslâmi Cumhuriyet Resmi Dili : Farsça Dini : İslâm Para Birimi : İran Riyali Üyesi Olduğu Uluslararası Kuruluşlar : CP, ECO, ESCAP, FAO, G-19, G-24, G-77, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICRM, IDA, IDB, IFAT, IFC, IFRCS, IHO, ILO, IMF, IMO, INMARSAT, INTELSAT, INTERPOL, IOC, IOM-observer, ISO, ITU, NAM, OIC, OPEC, PCA, UN, UNCTAD, UNESCO, UNHCR, UNIDO, UPU, WCL, WCO, WFTU, WHO, WMO, WTO-observer
Yıllık Ortalama Döviz Kuru (Bir dolar karşılığı) : 9.026 İran RiyaliYüz Ölçümü : 1.648.000 km2Nüfus : 68.6 MilyonKentsel : 45.9 Milyon Kırsal : 22.7 Milyon Yıllık Nüfus Artışı (%):1.4 Nüfus Yoğunluğu (km2/kişi) : 41.6 Mesai Saatleri ve Günleri : 08.00–16.00 Cumartesi, Pazar, Pazartesi, Salı, Çarşamba, Perşembe (yarım gün).
Büyük Kentler ve Limanlar : Tahran, Meşhet, İsfahan, Şiraz, Tebriz. Chabahar Limanı, Anzali Limanı, İmam Limanı, Şehit Recai limanı, Şehit Bahonar Limanı.
Türkiye ile Saat Farkı : +3.5 GMT (+1.5 Türkiye) Haftalık Çalışma Saati (Ortalama) : 42.5 Resmi Tatil Günleri (2006) :
21-22-23-24 Mart Yeni yıl tatili (Nevrooz), 29 Mart Dini tatil, 31 Mart Dini tatil, 1Nisan Milli tatil, 2 Nisan (Doğa günü), 16 Nisan Dini tatil, 4 Haziran Dini tatil, 5 Haziran Dini tatil, 29 Haziran Dini tatil, 22 Ağustos Dini tatil, 9 Eylül Dini tatil, 15 Ekim Dini tatil, 25 Ekim Dini tatil, 18 Kasım Dini tatil, 31 Aralık Dini tatil, 8 Ocak Dini tatil, 29 Ocak Dini tatil, 30 Ocak Dini tatil, 10 Mart Dini tatil, 18 Mart Dini tatil, 20 Mart Dini tatil
Uluslararası Telefon Kodu: 98




Lüzumlu Adresler İran -T.C. Tahran Büyükelçiliği Embassy of the Republic of Turkey Add: Ferdowsi Ave., No. 337, P.O.Box: 11365/8758 TEHRAN-IRAN Tel: (98-21) 35 95 11 00 Fax: (98-21) 33 11 79 28 E-mail: tctahranbe@parsonline.net -T.C. Tahran Büyükelçiliği – Ticaret Müşavirliği Embassy of The Republic of Turkey Office of The Commercial Counsellor Add: Ferdowsi Ave., No. 337, P.O.Box: 11365/8758 TEHRAN-IRAN Tel: (98-21) 33 91 35 92 Fax: (98-21) 33 92 49 52 Web: www.musavirlikler.gov.tr E-mail: dttah@parsonline.net -T.C. Tebriz Başkonsolosluğu Republic of Turkey General Consulate in Tabriz Kuy-e-Vali, Asr Forughi Ave. Homafar Sq. Ferhengiyan St. No.:8 Tel: (98-411) 330 09 58 Fax: (98-411) 332 49 07 E-mail: tebbk@issa2000.net -T.C. Urumiye Başkonsolosluğu Republic of Turkey General Consulate in Urumieh Tel. (98-441) 222 89 70 Fax: (98-441) 346 95 95 -Ministry of Economic Affairs and Finance Organization for Investment, Economic and Technical Assistance of Iran (OIETAI) Ekonomi ve Maliye Bakanlığı Yatırımlar ve Ekonomik-Teknik Yardım Örgütü Tel: (98-21) 393 67 78, 393 86 62 E-mail: oietai@hotmail.com Website: www.mefa.gov.ir Kanun, Yönetmelik ve Başvuru formları için: www.ea-investment.ir Direct Phones of Minister of Finance and Economic Affairs Tel: (98-21) 33 91 24 75, 33 92 79 28 (leave Messages 24hr) -Ministry of Commerce Tel: (98-21) 88 89 36 20-9 Fax: (98-21) 88 90 65 04 -Ministry of Industry & Mines Tel: (98-21) 81061 Fax: (98-21) 88 90 65 63 -Ministry of Health & Medical Education Tel: (98-21) 66 70 10 61-9 Fax: (98-21) 66 71 39 48 -Ministry of Defence & Logestics Tel: (98-21) 22 26 92 38 Fax: (98-21) 22 25 03 03 -Ministry of Culture & Islamic Guidance Tel: (98-21) 32411 Fax: (98-21) 3311 12 47 -Ministry of Petrol Tel: (98-21) 6151 Tel: (98-21) 66 15 24 35, 66 15 27 05 - İran Sağlık, Tedavi ve Tıbbi Eğitim Bakanlığı Tel: (98-21) 66 70 66 75, 66 93 54 62 -Export Promotion Center of Iran (İran İhracatı Geliştirme Merkezi) Tel: (98-21) 21911 Fax: (98-21) 22 04 28 53 E-mail: info@irantpcnet.com, info@epc-iran.com Website: www.irantpcnet.com, www.iranexporters.org, www.epc-iran.com -Export Promotion Center of Iran (EPCI) Agriculture & Foodstuffs Department Tel: (98-21) 22 04 70 21 Fax: (98-21) 22 04 39 32 -Industrial Development & Renovation Organization of Iran (IDRO) İran Endüstriyel Kalkınma ve Yenileme Organizasyonu Tel: (98-21) 22 04 41 01-9 Fax: (98-21) 22 04 00 10 E-mail: postmaster@idro.org Website: www.idro.org -İran Radyo ve Televizyon Kurulu Reklam Bölümü: Tel: (98-21) 88 06 25 51-5 Fax: (98-21) 88 06 34 48 -Shipping & Ports Org. Tel: (98-21) 88 80 92 80-9 Fax: (98-21) 88 80 41 00 -Islamic Republic of Iran Shipping Co. Tel: (98-21) 88 89 38 01-10 Fax: (98-21) 88 89 38 10 -Valfajr-8 Shipping Co. Tel: (98-21) 88 59 29 33, 88 89 33 88 Fax: (98-21) 88 90 24 09 -Mostazafan & Janbazan Foundation Tel: (98-21) 88 88 04 34 Fax: (98-21) 88 77 41 66 -Government Trading Corporation of Iran (GTC) Tel: (98-21) 88 95 74 66, 88 95 71 37 Fax: (98-21) 88 30 53 33, 88 95 15 78 E-mail: ahmadi@gtcir.com Website: www.gtcir.com -Standard & Ind. Research Institute of Iran Tel: (98-21) 88 90 93 08-9 Fax: (98-21) 88 80 22 76 E-mail: info@isiri.com Website: www.isiri.com -Defence Industries Organization (DIO) Tel: (98-21) 22 56 28 83, 22 54 20 59 Fax: (98-21) 22 54 58 39 Tlx: 212703 DIO IR E-mail: marketing@dio1.org Website: www.diomil.com -Civil Aviation Organization Tel: (98-21) 99 10 21, 66 46 86 88 Fax: (98-21) 66 46 97 32 -İran Tarım Makinaları Geliştirme Kurumu (Bongah-e-Tose-e-Maşinhay-e-Keşavarzi) Tel: (98-21) 88 95 50 77-8 Faks: (98-21) 88 00 98 54 -Türk Üniversitelerinden Mezun İran’lılar Derneği Tel. (98-21) 66 71 88 68, 22 25 20 70 E-mail. efclkt@safineh.net -Halk Bank Tahran Temsilciliği Tel: (98-21) 88 30 89 90, 88 84 22 75, 88 30 47 15 Faks: (98-21) 88 30 47 15, 88 30 10 00 Tlx: 212470 PABA IR & 215550 ZABA IR -Ziraat Bankası Tahran Temsilciliği Bolvare Afrigha Plak 184 Borje Anahita Kat 6 No 604 Tahran Tel: (98-21) 88 78 34 17 - 20 Fax: (98-21) 88 78 35 26 -Refah Chain Stores (Marketler Zinciri) Mr. Ghaffari-Managing Director Tel: (98-21) 66 40 17 91 Fax: (98-21) 66 49 30 13 -Shahrvand Chain Stores Tel: (98-21) 22 02 07 98 Fax: (98-21) 22 02 09 62 E-mail: shahrvand_intl@hotmail.com, mfakhri@tokyo.com, abbaskah@yahoo.co.uk Website: www.shahrvandonline.com Adres: Jordan Saeedi Cad. No. 74 2. Kat -Municipality of Tehran Telefaks: (98-21) 55 61 11 12 Faks: (98-21) 55 63 49 11 Web: www.cityoftehran.com -İran Trafik ve Ulaştırma Kurumu Tel: (98-21) 88 02 60 80 –94 -Telecommunication Company of Iran (TCI) Deputy Director General for Procurement and Production Support Tel: (98-21) 88 90 24 25 Fax: (98-21) 88 40 47 47 -Geri Dönüşüm Kuruluşu Uluslararası İlişkiler Bölümü Tel: (98-21) 88 43 65 50 Faks: (98-21) 88 43 65 39 E-posta: owrc@bazyaft.com -Moballegan Publishing Company (Iran Trade Yellow Pages) Tel: (98-21) 88 73 30 69-70, 88 74 80 38-39 Faks: (98-21) 88 73 60 88 E-posta: info@iranyellowpages.net Web: www.iranyellowpages.net - İran Tıbbi Teçhizat Kurumu Tel: (98-21) 8882 95 48-49 - İran Milli Petrol Şirketi Petrol Ürünleri Satış Bölümü Tel: (98-21) 6646 31 64, 6615 24 60 Faks: (98-21) 6640 08 09 -İran Demiryolları Tel: (98-21) 55 12 29 07, 55 12 29 24 Faks: (98-21) 55 64 70 83 -Iran Air Co. (Airline of Islamic Republic of Iran) Tel: (98-21) 99 79 007 Fax: (98-21) 66 01 29 41 -Kish Airline Tel: (98-21) 44 66 52 22 Fax: (98-21) 88 77 66 30 -Qeshm Airlines Services Co. Tel: (98-21) 66 41 53 86, 66 46 11 86 Fax: (98-21) 66 46 04 15 -Mahan Airline Tel: (98-21) 44 07 00 20 Fax: (98-21) 44 07 00 22 -Iranian Tourism Organization Tel: (98-21) 6643 56 63 Fax: (98-21) 6643 53 95 -Şirketleri Tescil ve Sanayi Hakları İdaresi Tel: (98-21) 22 26 89 17-9 Faks: (98-21) 22 26 89 87 Adr.: Mirdamad Cad. Modarres Otoyolunun Köşesi -Tahran Sanayi ve Maden Evi Mr. Mehdi Semsar Tel: (98-21) 22 25 64 25 Cep: (98-912) 143 51 93 -G.D.E. Official Translation Office Mr. Shafı Elahı Tel: (98-21) 88 95 40 41, 88 95 04 75 Fax: (98-21) 88 95 04 75 -Av. Müzeyyen Ghalici (Türkçe bilir) Tel: (98-21) 44 05 92 50 Cep: (98-912) 161 17 19 Fax: (98-21) 44 05 92 50 E-mail: ghalichi_avukat@yahoo.com -Av. Ahmed Zonouzi (Türkçe bilir) Adres: No. 51 Jomhuri Cad.-Tehran Tel: (98-21) 66 46 90 13 Faks: (98-21) 66 40 25 29 Cep: (98-912) 112 03 60 -Prof. Dr. Behrooz Akhlaghi Avukat Adres: Vali-e Asr Caddesi Fereshteyi Geçince Razzaghi Sokak Tel: (98-21) 22 03 75 30 Faks: (98-21) 22 03 75 35 J. Bokharayi & Associates ( Hukuki ve ticari danışmanlık şirketi ) Fax. (98-21) 88 83 70 00 http://www.bokharai.net/ Atieh Bahar Consulting ( Hukuki ve ticari danışmanlık şirketi ) Fax: (98-21) 88 72 00 77 http://www.atiehbahar.com/ Etebar Financial Management Consultants Co. ( Finans ve yatırım danışmanlık şirketi ) Fax: (98-21) 22 26 49 44 http://www.finance-etebar.com/ info@finance-etebar.com Cyrus Omron Int. PJSC Inv., Trade, Financal, Legal Advisers Fax: (98-21) 22 04 92 79 cyrus@easta.net Tadvin Co. (Vergiler hakkında danışmanlık) Fax: (98-21) 88 88 61 50 tadvinco@mail.dci.co.ir İran'a Yönelik Yatırımlarda Sağlanan İmkânlar I. Dış Yatırımın Desteklenmesi ve Teşvik Edilmesine İlişkin Kanun Uyarınca Sağlanan Yasal İmkânlar: 1. Ülke dışına kar transferi izni, 2. Ana sermayenin ülke dışına çıkış izni, 3. Yatırımın millileştirilmesi durumunda tazminat ödenmesi, 4. Ülke içindeki yatırımcılara tanınan hakların aynen tanınması, 5. Sermaye, makine ve teknik bilgi ithali. II. Mali İmkanlar: 1. Belirli süreler için vergi muafiyeti, 2. İhracat gelirlerinde %100 oranında vergi muafiyet, 3. Araştırma-geliştirme projeleri için şirket karından tahsis edilmiş miktarlarda vergi muafiyeti. III. Tarife İmkânları: 1. Makine âletleri ithalinde gümrük vergilerinden muaf olma, 2. Üretimin ilk yıllarında tarifeli destekten yararlanma. IV. Diğer İmkânlar: 1. Sanayi sitelerinde ucuz elektrik, su, gaz ve haberleşme gibi alt yapı imkânlarına sahip olma, 2. Birçok doğal kaynak erişimi imkânları, 3. Ucuz enerji, 4. Bölge pazarlarına ulaşım kolaylığı. İran İslâm Cumhuriyeti’nde Yatırım Yapmaya İlişkin Aşamalar I. Aşama: İstenilen projenin seçilmesi için; 1. Sanayi Bakanlığı’nın önerdiği proje listesine müracaat etmek, 2. Yeni bir proje önermek. II. Aşama: Ülke içi yatırımcısı bulmak için; (Yatırımcının tercihine bağlıdır) 1. Sanayi Bakanlığı’ndan talep etmek, 2. İran İslâm Cumhuriyeti Ticaret, Sanayi ve Madenler Odası ile temas kurmak, 3. Sanayi Danışmalar Kurumu (KOMPAS)’na müracaat etmek. III. Aşama: Gerekli olan belgelerin hazırlanması için; 1. Teknik, mali ve ekonomik imkanlara ilişkin formun (B formu) doldurulması, 2. Tesis izni, 3. A formunun doldurulması, 4. Makineler ve teknik bilgilere ilişkin bilgilere ait tafsilatlı liste. IV. Aşama: Talep edilen belgelerin İran İslam Cumhuriyeti Yatırım Ekonomik ve Teknik Yardımlar Kurumuna gönderilmesi; 1. Gönderilen evrakların ilgili merci tarafından incelenmesi, 2. Projenin onaylanması durumunda Bakanlar Kurulu Kararının çıkması (C Formu). NOT: 1. Gerekli tüm belgelerin ilgili organa gönderilmesinden sonra 30 gün içinde Bakanlar Kurulu kararı çıkmaktadır. 2. Tasvip edilmiş projelerde firmaların ürettikleri malları yada bazılarını ihraç etmeleri daha avantajlıdır. 3. Yatırımlarda yabancı kişi ya da firmanın payı %100 olabilmektedir. İran'da Bulunan Serbest Bölgeler Kish Serbest Bölgesi: Yetkili : Kish Free Zone Organization Tahran Ofis : No.3, Kish Alley, Haghani Intersection, Africa Expressway,Tehran 15188, I.R IRAN Telefon : (021) 88777085, (021) 88777086 Faks : (021) 88882314 Yerel Ofis Tel : (076444) 221412,22675,22841 Yerel Ofis Faks : (076444) 22683, (076444) 23594, (076444) 22581 İnternet adresi : Kish Free Zone (www.kishfreezone.org) ,Kish free Zone (www.kfzo.org) ,Kish Free Zone(www.kfzo.com) , CyberKish (www.cyberkish.com) , Kish Health (www.kishhealth.info) , Kish University (www.kishuniv.com) ,Kish Trading Union League (www.kishtul.com)Telecommunication Kish Co.(www.tkckish.com) Qeshm Serbest Bölgesi: Yetkili : Qeshm Free Zone Organization Tahran Ofis : No.25, Shahid Mirza Hassani Alley, Ghaem Magham Farahani Ave.,Tehran 15867, I.R.IRAN Telefon : (021) 88721859 ,(021) 88724870, (021) 88724871,(021) 88724872 Faks : (021) 88724874 Yerel Ofis Tel : (0763) 5225930-39,5224120, 5227844 Yerel Ofis Faks : (0763) 5225338, 5224093 İnternet adresi : http://www.qeshm.ir/ Chabahar Serbest Bölgesi Yetkili : Chabahar Free Zone Organization Tahran Ofis : No.15, Sattari Blvd., Africa Expressway, Tehran 19689,I.R.IRAN Telefon : (021) 88796768, (021) 88796780 Faks : (021) 88782903 Yerel Ofis Tel : (0545444) 21445-7 Yerel Ofis Faks : (0545444) 2237 İnternet adresi : Chabahar Free zone (www.chabaharfz.com)University of Chabahar (www.iuc.ac.ir) Anzali Serbest Bölgesi Yetkili : Ports and Shipping Organization Ofis : Ports and Shipping General Directorate ,Bandar Anzali, 43154 Iran. Telefon : (0181)34505-7 Faks : (0181) 34802 Aras Serbest Bölgesi Yetkili : Jolfa Development Company Tebriz Ofis : Tabriz- No. 282- Jolfa Economic Zone bldg.- Shahid Beheshti st. Telefon : (0411) 5233828-29,31 Faks : (0411)5234586 Yerel Ofis Tel : (492302) 4001-2 Yerel Ofis Faks : (492302) 3033 İnternet adresi : http://www.jolfa.org/ Arvand Serbest Bölgesi Yetkili : Arvand Free Zone Organization Tahran Ofis : 4 th floor , No 143, 29 th Allay, Khaled Eslamboli Ave.Tehran 1516613313, Telefon : (021) 888883040-88889505 Faks : (021)888880900 Yerel Ofis Tel : (0631) 3334017-3334018 Yerel Ofis Faks : (0631) 3331120 İnternet adresi : http://www.freezones.ir/www.arvandfreezone.ir İran tatil rehberi - İran ülkesinde gezilecek yerler, restauranlar, ...
Açıklama:
İran tatil rehberi - İran ülkesinde gezilecek yerler, restauranlar, oteller, tarihi yerler İran uçak biletleri Anasayfa Firma Profili Uçak Bileti Otel Rezervasyon İran hakkında bilgi
İran İslam Cumhuriyeti Asya’nın batısında yer alan bir devlet. Kuzeyinde Ermenistan, Azerbaycan, Türkmenistan ve Hazar Denizi, doğusunda Afganistan ve Pakistan, batısında Türkiye ve Irak, güneyinde Basra ve Umman körfezleri bulunur. جمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Eslami-ye Iran Resmi dili Farsça (فارسی) Başkent Tahran Dini Lider Ali Hamaney Devlet Başkanı Mahmud Ahmedinecad Yüzölçüm - Toplam - % su 17. sırada 1,648,195 km² 0.7% Nüfus - Toplam ( 2003) - Yoğunluk 18. sırada 69,018,826 42/km² Kuruluş 1 Nisan 1979 Döviz birimi Riyal Yerel saat GMT +3.30 Milli marş Sorood-e Melli-e Jomhoori-e Eslami Internet alan adı .ir Uluslararası telefon kodu 98 İran ( Farsça: ایران), resmi adı İran İslam Cumhuriyeti (Farsça:جمهوری اسلامی ایران) Güneybatı Asya'da ülke. 1935'e kadar dünyada Persiya olarak biliniyordu. Ülke güneyde Basra körfezi ve Umman Körfezi, kuzeyde ise Hazar Denizi ile çevrelenmiştir. Türkiye, Azerbaycan, Ermenistan, Irak, Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan ile kara sınırına sahiptir. Başkenti Tahran'dır. Şiilik ülkenin resmi dîni mezhebi ve Farsça resmi dilidir.İran, MÖ 4000'lere dayanan tarihi ve var olan yerleşmeleriyle dünyadaki en eski sürekli uygarlıklardan birine ev sahipliği yapmaktadır. Tarih boyunca İran Avrasya'daki merkezi konumu nedeniyle jeostratejik öneme sahip olmuştur ve bir bölgesel güçtür. İran BM, Bağlantısızlar Hareketi, İslam Konferansı Örgütü ve OPEC kurucu üyesidir. İran siyasal sistemi 1979'da kabul edilen anayasaya göre oluşturulan bir kaç karmaşık yönetim yapısına göre işlemektedir. En yüksek devlet makamı şimdiki Ayetullah Ali Hamaney'in üstlendiği İran dini liderliğidir.İran, uluslararası enerji güvenliği ve dünya ekonomisinde geniş petrol ve doğalgaz kaynakları sonucu önemli bir konuma sahiptir. İran ismi "Aryan" sözcüğünden gelmektedir ve "Aryanların ülkesi" anlamındadır.
Köken
İran (ایران) sözcüğü modern Farsça'ya, ilk kez Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta'da yer alan bir Proto-İrani terim olan Aryānām'dan gelir. Ariya- ve Airiia- kelimeleri aynı zamanda Ahameniş İmparatorluğu yazıtlarında etnik bir atıf olarak yer almıştır. Orta Farsça'dan gelen Ērān terimi, Pehlevi dili'nde ʼyrʼn, Nakş-ı Rüstem'deki I. Ardeşir'in taç giyme törenini gösteren kabartmanın yanındaki yazıtta bulunmuştur. Bu kabartmaya eşlik eden Partça dilindeki yazıtta İran,aryān olarak ifade edilirken, bu yazıtta, kralın sanı Orta Farsça ērān kelimesini (Pehlevi dilinde,ʼryʼn) içermektedir. I. Ardeşir'in zamanında ērān ifadesi devletten çok insanları kastederek bu anlamını korudu.Bu yazıtta İran halklarına atfen kullanılan ērān kelimesine rağmen, ērān ifadesinin imparatorluk coğrafyasını ifade etemek için kullanılması Sasani hanedanlığının ilk döneminde de görülmüştür. I.Şapur'un -Ardeşir'in oğlu ve halefi- bir yazıtında açıkça Ērān bölgelerinin içine İranlıların yerleşmediği Ermenistan ve Kafkasya'yı da dahil etmiştir.16Kartir kitabelerinde yüksek rahip, Anērān'ın egemenliği altındaki bölgeleri gösteren listede aynı bölgeleri saymıştır.16ērān and aryān kelimelerinin ikisi birden, (İranlı) Aryanların ülkesi anlamına gelen Proto-İran dilindeki Aryānām teriminden gelmektedir. Airyanem Vaejah kelimesi ve kavramı aslında İran'ın ülke isminde (Edebi olarak Aryanlar'ın ülkesi anlamında), aynen Aryānā kelimesinin modern Farsça karşılığı olan Iran (Ērān) gibi korunmuştur.1979'daki İran İslam Devrimi'nden itibaren ülkenin resmi adı "İran İslam Cumhuriyeti" olmuştur.Dış dünyada MÖ 6.yy'dan 1935'e kadar Persiya veya benzer isimler (La Perse, Das Persien, Perzie, vb.) olmuştur. O yıl Rıza Şah uluslararası topluluktan ülke adı olarak "İran"'ı kullanmalarını istemiştir. Bir kaç yıl sonra bu isim değişikliğinin ülkenin geçmişi ile arasında bağı kopardığını iddia eden bilimadamları protesto gösterileri yapmış, 1959'da Muhammed Rıza Pehlevi her iki ifadenin resmi olarak birlikte ve birbirinin yerine kullanılabileceğini açıklamıştır. Bugün her iki ifade kullanılsa da "İran" modern politik söylemde ve "Persiya" kültürel ve tarihi içerik ifade edilirken kullanılmaktadır.
Nüfus ve Sosyal Hayat
İran nüfusunun; %51'ini Farslar, %24'ünü Azeriler, %8'ı Mazandaraniler ve Gilakiler, %7'sini Kürtler, %3'ü Araplar, %2'sini Türkmenler, %2'sini Baluşiler, diğer %2'sini Lurlar, geri kalan nüfusun %1'inide başta Ermeniler ve Kazaklar olmak üzere diğer etnik kesimler oluşturur.İran nüfusunun dini yapısının %90'unu Şii Müslümanlar, %'8'ini Sünni Müslümanlar, kalan %2'sini ise diğer dinlere mensup insanlar (Bahailer, Sâbiîler, Hindular, Yezidiler, Ahli-Hak, Zerdüştçüler, Yahudiler ve Hıristiyanlar oluşturmaktadır. İran'da diğer önemli dini azınlıklar arasında özellikle Ortodoks Ermeniler (İsfahan), Zerdüştler ( Yezd) ve Bahailer öne çıkmaktadır. Ülkede az miktarda Hindu, Keldani ve Sâbiîlik inancına bağlı topluluklar bulunmaktadır. İran'da dini azınlıkların inanç özgürlüğü güvence altına alınmış olup, azınlık temsilcilerine (Ortodoks Hıristiyanlık, Musevilik ve Zerdüştlük) Meclis'te koltuk ayrılmıştır. İran hükümeti tarafından "sapkın bir inanç" olarak nitelendirilen Bahailik ise yasak olup, kimi zaman sert kovuşturmalara uğramaktadır.Ülkenin resmi mezhebi olan Şiilik ve 12 İmam (İsna Aşeriye) inancı, ülkenin özellikle orta ve kuzey kısımlarında güçlüdür. Sünnilik inancıysa ağırlıklı olarak ülkenin kuzey-batısındaki Kürtler ile Pakistan sınırındaki Belucilerde ve Horasan eyaletinde yerleşik Türkmen aşiretlerde yaygındır.71 milyon civarında tahmin edilen bir nüfusa sahip olan ülke, hem etnik hem de mezhepsel bakımdan büyük çeşitlilik göstermektedir. Genel nüfusun % 50'si İran İnsanı denilen karakteristiğe sahiptir. Nüfusu 26,5 milyonu bulan ve ülkenin kuzeybatısında, "İran Azerbaycanı" olarak adlandırılan bölge ve etrafında, Doğu Azerbaycan Eyaletinin Tebriz, Nakadeh, Serab, Ahar, Merend, Boneb, Shabestar, Batı Azerbaycan Eyaletinin Hoy, Urmiye, Salmas, Maku, Takab, Miyandoab, Naghadeh, Erdebil Eyaletinin Erdebil, Parsabad, Meskinşehr, Zencan Eyaleti, Hamedan Eyaletinde yöresinde yaşayan Azeriler Fars kökenlilerden sonra en büyük etnik topluluktur.Azeriler dışında Kaşkaylar, Fars Eyaleti; Şiraz, Firuzabad, Ferreşbend, Kazerun, Abade ve Semirom. Türkmenler ise Gülistan Eyaletinde Günbed-i Kavus ve Bender-i Türkmen'de yaşamaktadır.Bunun dışında Beluçiler, Bahtiyariler gibi Fars kökenkilerden başka etnik topluluklar da ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturur. Çoğunluğu sünni olan ve Irak sınırına yakın bölgede yoğun olarak yaşayan Kürtler de 5 milyona yaklaşan nüfuslarıyla önemli bir etnik topluluktur. Kürt Alevileri, resmi mezhebin Caferilik olması sebebiyle sistemle entegre olmuştur. İran nüfusunun % 90’u Şiilerden, % 8'i sünni, % 2'i ise diğer dinlere mensuptur. Yönetim ve Siyaset Şekli İslam Cumhuriyetinin politik sistemi 1979 İran Anayasasına dayanmaktadır. Sistem girift bir şekilde birbirine bağlı çeşitli yönetim yapılarını kapsamaktadır.
Dini Lider
İran dini lideri İran İslam Cumhuriyeti’nin genel politikalarının tanımlanmasından ve denetiminden sorumludur. Dini lider, silahlı kuvvetlerin Başkomutanıdır, askeri istihbaratı ve güvenlik operasyonlarını kontrol eder ve savaş açmada veya barış kabul etmede tek yetkilidir. Yargının, devlet radyo ve televizyonunun, emniyet genel müdürlüğünün, silahlı kuvvetlerin baş yöneticileri ve 12 üyeli Anayasa Koruma Konseyi’nin 6 üyesi Dini Lider tarafından atanır.
Danışmanlar Konseyi
Danışmanlar Konseyi liyakat ve sahip olunan itibara bağlı olarak İran dini liderini seçer ve görevinden alır. Danışmanlar Konseyi Dini Lider’e yasal görevleri konusunda danışmanlık yapmakla sorumludur. Danışmanlar Konseyi, yılda bir kez toplanır, sekiz yıllığına genel oy ile seçilen 86 “yetenekli ve eğitimli” hukukçudan oluşur. Devlet Başkanlığı ve meclis seçimlerinde olduğu gibi Anayasa Koruma Konseyi adayların yeterliliğini belirler. Konsey Dini Lideri seçer ve Dini Lider’i her zaman görevden alma konusunda anayasadan kaynaklanan yetkisi vardır. Bütün toplantıları ve belgeleri çok gizlidir ve Konsey’in Dini Lider’in kararlarının herhangi bir tanesiyle çelişen bir kararı bilinmemektedir.
İran Devlet Başkanı
Anayasa İran Devlet Başkanınını Dini Lider’den sonraki en yüksek devlet otoritesi olarak tanımlar. Devlet Başkanı dört yıllığına genel oy ile seçilir ve yeniden yalnızca bir kez daha seçilebilir. Başkan adayları, İslam devriminin ülkülerine bağlılıklarından emin olmak üzere mutlaka Anayasa Koruma Konseyi’nden onay almalıdır. Devlet Başkanı Anayasa’nın uygulanmasından ve her konuda son sözü söyleme yetkisine sahip olan Dini Lider’e bağlı olan konular dışında yönetim yapılarının çalışmasından sorumludur. Devlet Başkanı Bakanlar Kurulunu atar ve onlardan danışmanlık alır, hükümet kararlarını yönlendirir ve yasamanın önüne konacak hükümet politikalarını seçer. Devlet Başkanı’na bağlı olarak sekiz kişilik yardımcılar kurulu ve yirmi iki kişiden oluşan ve Meclis tarafından onaylanması gereken bir Bakanlar Kurulu vardır. Birçok başka devlette olan uygulamanın tersine İran’da hükümet orduyu kontrol etmez. Devlet Başkanı İçişleri ve Savunma Bakanı’nı atasa da, Meclis’te bu iki bakanlık için güvenoyu almadan önce Dini Lider’in açık onayını alması bir gelenektir. Iran’ın şimdiki Devlet Başkanı Mahmut Ahmedinejad 2005 İran Devlet Başkanlığı seçimlerinde seçilmiştir ve 2009’da görev süresi dolacaktır.
İran Meclisi
2008 yılı itibarıyle İran Meclisi tek meclisli bir yapıdır. İran devrimi öncesinde yasama iki meclisli idi ancak İran Senatosu yeni Anayasa’da kaldırıldı. İran Meclisi dört yıllığına seçilen 290 üyeden oluşmaktadır. Meclis yasama faaliyetini yürütür, uluslar arası antlaşmaları değerlendirir ve ulusal bütçeyi onaylar. Tüm meclis üyeleri ve Meclis’teki tüm yasama çalışmaları Anayasa Koruma Konseyi tarafından onaylanmalıdır.
Anayasa Koruma Konseyi
Anayasa Koruma Konseyi altı tanesi Dini Lider tarafından atanan oniki üyeden oluşmaktadır. Diğerleri İran Yargı’sı tarafından aday gösterilen hukukçular arasından İran Meclisi tarafından seçilmektedir. Konsey anayasayı yorumlar ve Meclis kararlarını iptal edebilir. Eğer bir yasa anayasa veya Şeriat ile uyumlu değilse Meclis’e düzeltilmesi için tekrar geri gönderilmektedir. Çelişkili gibi görünse de Konsey İran Anayasası’na dayanarak parlamento üyelerini veto etmiştir.
Dini Lider Danışma ve Çözüm Konseyi
Dini Lider Danışma ve Çözüm Konseyi Meclis ve Anayasa Koruma Konseyi arasındaki anlaşmazlıklarda çözüm bulma yetkisine sahiptir ve Dini Lider’i ülkedeki en güçlü yönetimn yapısı yapacak şekilde ona danışmanlık görevi sunar.
Yargı Sistemi
Dini Lider, sırayla Üst Mahkeme ve Başsavcı’yı atayan Yargı Sistemi Başkanı atar. Sulh ve ceza konuları ile ilgilenen mahkemeleri de içine alan çeşitli tipte mahkemeler ve ulusal güvenlik gibi önemli güvenlik konularına bakan “devrim mahkemeleri” de vardır. Devrim mahkemelerinin kararları kesindir ve temyiz edilemez. Özel Din Adamları Yargılama Mahkemesi, dinle ilgili konulara baktığı gibi, din adamları tarafından işlendiği öne sürülen suçlara bakar. Normal yargı işleyişinin dışında çalışır ve yalnızca Dini Lider’e karşı sorumludur. Mahkemelerinin kararları kesindir ve temyiz edilemez.
Şehir ve Köy Meclisleri
İran Şehir ve Köy Meclisleri’ne aday olanlar halkoyu ile dört yıllığına seçilirler. İran Anayasası’nın 7. maddesine göre Meclis ile beraber bu yerel meclisler “devletin karar alma ve yürütme organı”dır. Bu madde 1999’da ilk yerel seçimler yapılana kadar uygulanmadı. Meclislerin başkanların seçimi, belediye çalışmalarına danışmanlık yapılması, kendi bölgelerinin toplumsal, kültürel, eğitim, sağlık, ekonomik ve refah gereksinimlerini karşılayacak çalışmaların gerçekleştirilmesi ve toplumsal, ekonomik, yapısal, kültürel, eğitim ve diğer refah konularının hayata geçirilmesinde ulusal paydanın planlanması ve düzenlenmesi gibi görevleri vardır.
İdari Yönetim Şekli
İran her biri atanmış bir vali (استاندار, ostāndār;Farsça) tarafından yönetilen 30 bölgeye (Farsça;ostān), ayrılmıştır. Bölgeler (şehristan) denilen illere ve daha sonra da sırasıyla (bakşi) ve (dehestān) ismindeki daha alt yönetim birimlerine bölünmüştür.
1. Tahran· Eyaleti 2. Kum· 3. Merkezi· 4. Kazvin· 5. Gilan· 6.· Erdebil 7. Zencan· 8. Doğu Azerbaycan· 9. Batı Azerbaycan· · 10. Kürdistan 11. Hamedan· 12. Kirmanşah· 13. İlam· 14.· Luristan 15. Huzistan· 16. Çaharmahal ve Bahtiyari· 17.· Kohkiluye ve Buyer Ahmed 18. Buşehr· 19. Fars· 20. Hürmüzgan· 21. Sistan ve Belucistan· 22. Kirman· 23. Yezd· 24. İsfahan· 25. Semnan· 26. Mazenderan· 27. Gülistan· 28. Kuzey Horasan· 29. Razavi Horasan· 30. Güney Horasan·

1950'den 2002 yılına kadar şehir nüfusu %27'den % 60'a çıkmıştır. BM 2030 itibarıyla şehir nüfusunun %80 olacağını tahmin etmektedir. İç göçmenlerin çoğu Tahran, İsfahan, Ahvaz ve Kum şehirlerinin etrafına yerleşmektedir.Tahran, 11,000,000'a yaklaşan nüfusu ile İran'ın en büyük şehri ve başkentidir. Tahran ülke nüfusunun %15'ine ev sahipliği yapmaktadır. Tahran birçok büyük şehir gibi, iddi hava kirliliği sorunu yaşamaktadır. Ülkenin iletişim ve ulaştırma ağının merkezidir.Meşhed, İran'ın ikinci büyük ve İmam Rıza Türbesini barındıran şehir olduğu için dünyadaki en kutsal Şii şehirlerinden biridir. İkinci en büyük şehridir ve 2,8 milyonluk nüfusu ile Razavi Horasan bölgesinin merkezidir. İran'da turizmin merkezidir ve her yıl 15 ile 20 milyon hacı İmam Rıza'nın türbesini ziyaret eder. İsfahan İran'daki diğer büyük şehirlerden biridir (şehir nüfusu:1,986,542). İsfahan bölgesinin başkentidir. İsfahan'daki Nakş-e Cihan Meydanı UNESCO tarafından Dünya Miras Listesi nedeniyle yeniden düzenlenmiştir. Şehir onbirinci yüzyıldan ondokuzuncu yüzyıla kadar süren geniş çeşitlilikte İslami mimari örnekleriyle doludur. Şehrin etrafındaki yerleşim yerlerinin gelişimi İsfahan'ı metropolitan bölge nüfusu açısından ikinci en yüksek nüfuslu yerleşim yeri haline getirmiştir (3,430,353). İran'ın diğer büyük şehirleri Kerec (nüfusu 1,732,275), Tebriz (nüfusu 1,597,312) ve Şiraz (nüfusu 1,227,331)dır. Tebriz Eynali dağının güneyindeki Sahand volkanik yükseltisinin kuzeyinde yer almaktadır. Tebriz kuzeybatı İran'daki en büyük şehirdir ve Doğu Azerbaycan bölgesinin başkentidir. Kerec, Tahran bölgesinde, Tahran'ın 20 km batısında, Elburz dağının eteklerinde yeralır ancak şehir hızla Tahran'ın metropolitan alanının bir parçası haline gelmektedir.


Başlıca kentler
Tahran (11 milyon)· Meşhed· (2.9 milyon) İsfahan (1.6 milyon)· Tebriz (1.5 milyon)· Karec· (1.4 milyon) Şiraz (1.3 milyon)· Urumiye (1.3 milyon)· Kun (960· Bin)
Ekonomi
İran ekonomisi; planlı ekonomi, petrol ve diğer büyük sektörlerde devlet işletmeciliği, köy tarımı ve küçük ölçekli özel işletme ve hizmet yatırımlarının bir karışımıdır. Ekonomik altyapısı son yirmi yıl içinde düzenli bir oranda gelişmektedir ancak enflasyon ve işsizlikten etkilenmektedir. 21. yüzyılın başında hizmet sektörü GSMH’da en büyük yüzdeye sahip oldu. Hizmet sektörünü madencilik ve imalat ve tarım izledi. 2006’da yaklaşık olarak hükümet bütçesinin %45’i petrol ve doğalgaz ödemelerinden ve %31’i vergi ve harçlardan geldi. 2000– 2004 arasında hükümet harcamaları yıllık %14’lük bir enflasyon oluşturdu. Iran 70 milyar $’lık döviz rezervinin %80’ini ham petrol ihracatından elde etmiştir. 2007’de GSMH’nın 206 milyar $ (satınalma gücü paritesi açısından ise 852 milyar $) veya kişi başına düşen milli gelir açısından $3,160 (satınalma gücü paritesi açısından ise 12,300 $). İran'ın resmi olarak yıllık büyüme oranı ise % 6.88Bu veriler ve çok çeşitli olan ancak küçük ölçekli sanayi yapısı nedeniyle, BM İran’ın ekonomisini yarı-gelişmiş kabul etmektedir.Hizmet sektörü GSYİH içindeki payı açısından en uzun süreli büyümeyi göstermiş olsa da sektör dengeli değildir. Üretimin serbestliği ve ambalajlama ve pazarlamanın yeni ihracat pazarlarının gelişimini desteklemesi ile beraber devlet yatırımı tarım üretimi artırdı. Ülke çapında son yıllarda birçok barajın yapılması ile büyük ölçekli sulama ve ihracat amaçlı üretilen hurma, çiçek ve fıstık gibi tarım ürünleri 1990’lar sonrasında sektörler arasında en hızlı ekonomik büyümeyi sağladı. İran’ın büyük ticari ilişkileri olan ülkeler Çin, Almanya, Güney Kore, Fransa, Japonya, Rusya ve İtalya’dır.%1.8’e yakın bir oranda istihdam sağlayan turizm sektörünün önümüzdeki 5 yıl içinde istihdam açısından % 10’luk bir oranı yakalaması bekleniyor. 2004 yılında 1.659.000 yabancı turist İran’ı ziyaret etmiştir; turistlerin çoğunluğu Orta Asya cumhuriyetleri de dâhil olmak üzere Asya ülkelerinden gelirken çok küçük bir kısmı Avrupa Birliği ve Kuzey Amerika ülkelerinden gelmiştir. 2000’li yılların başında sanayi hala altyapı, iletişim, denetleyici normlar ve yetişmiş personel konularında ciddi sorunlar yaşamaktadır.91İran turizm geliri açısından dünyada 89. sıradadır ancak aynı zamanda dünyadaki en turistik ilk on ülke arasındadır. Yetersiz tanıtım, dengesiz bölge şartları, dünyadaki olumsuz imaj, turizm sektöründe etkili planlama yetersizliği turizmde büyümeyi engellemiştir.1990’ların sonlarından itibaren İran, Suriye, Hindistan, Venezuela ve Güney Afrika gibi gelişmekte olan ülkelerle ekonomik işbirliğini geliştirdi. İran, Türkiye ve Pakistan ile ticaret ilişkilerini de geliştirmekte ve Ekonomik İşbirliği Örgütü adı verilen kurum aracılığıyla Batı ve Orta Asya’da ortak bir pazar oluşturma hedefini diğer ülkelerle paylaşmaktadır. İran, ithalat üzerinde daha çok azaltılmış sınırlamalar/vergiler ve Çarbahar, Keşim ve Kiş adaları serbest ticaret bölgeleri gibi yatırım için uygun bir iklim yaratarak milyarlarca dolar yabancı yatırım çekmeyi planlamaktadır.Şimdiki hükümet daha önceki hükümetin pazar reform planlarını takip etmeye devam etmekte ve İran’ın petrole dayalı ekonomisini çeşitlendirmeye çalışacağını ifade etmektedir. Bunu devlet yatırımlarını otomotiv, imalat, uzay sanayileri, tüketici elektroniği, petrokimya ve nükleer teknoloji gibi alanlara yaparak gerçekleştirmeye çalışıyor. İran biyoteknoloji, nanoteknoloji ve ilaç sanayilerinde de açılımlar yapmaktadır. Güçlü petrol pazarı 1996’dan beri İran üstündeki finansal baskıların hafiflemesine neden oldu ve Tahran’ın borç servisinin ödemelerini yapmasını sağladı. İran’ın bütçe açıkları her zaman kronik bir sorun olmuştur; özellikle geniş ölçekli devlet sübvansiyonları; indirimli yiyecek sağlanması ve özellikle benzin satışı; tek başına enerji sektörüne maliyeti 2008 için 84 milyar dolardır.
Tarım·
İran’ın geleneksel faaliyetlerinden biridir. Daha Antik· dönemde yerleşik düzene geçilmiş olan ülkede doğudan gelen göçebe boylarla yaşanan gerilim ülke tarihinde belirleyici olmuştur. Bugün bile ülkede hâlâ önemli bir nüfusa sahip olan göçebe topluluklar bir sorun kaynağı olarak görülür. Ülkede tarım vadi tabanlarında, plato eteklerindeki vahalarda ve nemli alçak basınç hareketlerine açık yağış alan bölgelerde yapılır. Başlıca tarım ürünleri şekerpancarı, şekerkamışı, pamuk, tütün, pirinç, çay ve tahıllardır; fakat pirinç dışındaki ürünler ihtiyacı karşılamaktan uzaktır.
Hayvancılık·
İran’ın önemli ekonomik faaliyetlerinden biridir. Göçebe yaşantısını· sürdüren pek çok topluluk geçimini küçük ve büyükbaş hayvan yetiştiriciliğiyle sağlar. İpekböceği ve Hazar kıyısında dünyanın en kaliteli havyarlarının elde edilmesini sağlayan mersin balığı da ülke ekonomisi için önemli hayvanlardan sayılabilir. Zanaatkârlık tarih boyunca İran için önemli olmuştur. Gerek hayvancılık ve ipek üretimine bağlı olarak gelişen halıcılık, gerekse ülkenin geleneksel sanatları sayılabilecek süslemecilik ve tezhip gibi sanatlara bağlı olarak gelişen bakır işlemeciliği, çanak çömlek yapımı gibi el sanatları İran’ın dünyada tanınmasına neden olmuş faaliyetlerdendir. Bunlarla da bağlantılı olarak, küçük ticaret, esnaflık, daha sonra da göreceğimiz gibi, ülkenin sosyo-politik yapısına etki edecek derecede önemli olagelmiştir.
Petrol ve· Doğalgaz
Bütün bu geleneksel faaliyetlere karşın, günümüzde ülkenin· ekonomik kaderini tayin eden, nispeten yeni bir ürün olan petrol ve doğalgazdır. Petrol İran için öylesine önemli bir üründür ki; ülkenin son yüz yıllık tarihinin belirlenmesi, modernleşmesi ve sanayileşmesi hep petrole dayalı olarak gerçekleşmiştir. 1908’den beri işletilmekte olan petrolün tamamına yakın güneybatıdaki Huzistan bölgesinden ve Zağros Dağları ile Basra Körfezi kıyıları arasında kalan şeritten çıkarılır. İç bölgelerdeki nispeten zayıf ya da işletilmesi güç petrol yatakları ise doğalgaz bakımından zengindir. Dünya petrol rezervlerinin % 10’unun, doğalgaz rezervlerinin ise % 20’sinin İran’da olduğu tahmin edilmektedir. İran-Irak Savaşı öncesinde yıllık 300 milyon tona kadar çıkan savaş döneminde 50-60 milyon tona düşen petrol üretimi bugün hâlâ 200 milyon tonun altındadır. Ülkenin en önemli sanayi işkolu petrole bağlı olarak gelişen petro-kimya sektörüdür. Rafineriler dışında petrol ve doğalgaz boru hatları da petrolün işlenmesi ve iletilmesi açısından önem taşımaktadır. Ayrıca başta demiryolu ve karayolu olmak üzere pek çok altyapı olanağının ve diğer sanayi alanlarının geliştirilmesi de özellikle 1970’li yıllarda elde edilen petrol gelirleri sayesinde gerçekleştirilmiştir.İran ekonomisi, merkezi planlamanın, devletin ve bazı büyük şirketlerin yönetiminde olan petrol sanayisinin, küçük çapta özel ticaretin ve tarımın karışımından oluşmaktasır. İran ekonomik altyapısı son 20 yılda sürekli bir büyüme göstermese de; ekonomi , enflasyon ve işsizlikten olumsuz etkilenmeyi sürdürmüştür. 20.YY'nin başlarında hizmet sektörü GSYIH'nin en büyük dilimini oluşturmaya başlamış, hizmet sektörünü sanayi ve tarım sektörleri takip etmiştir. Devlet bütçe gelirlerinin yaklaşık %45'i petrol ve doğalgaz gelirlerinden, %31'i ise vergilerden elde edilmektedir. 2000- 2004 yılları arasında, bütçe harcamalarına yıllık %14'lük bir enflasyon oranı eşlik etmiştir. 2006 yılında İran'ın nominal GSYIH'i 195.5 milyar $ ve kişi başına düşen milli gelir 2440$ olarak hesaplanmıştır. Tüm bu rakamlar ve İran'ın çeşitli ama küçük çapta sanayisi gözönüne alındığında, Birleşmiş Milletler İran ekonomisini yarı-gelişmiş olarak sınıflandırmıştır.Hizmet sektörü, GSYIH'deki payı açısından uzun vadede en hızlı artışı göstermesine karşın, inişli çıkışlı bir grafik sergilemektedir. Devlet yatırımları, üretimin serbestleştirilmesi ve yeni dışsatım(ihracat) pazarlarının bulunması ile birlikte tarımda patlama yaratmıştır. Ülke çapında inşa edilen birçok baraj sayesinde, büyük ölçekte sulama projeleri hayata geçirilmiş, ihracata ve sanayiye yönelik tarım geliştirilmiş ve böylece 90'lı yıllarda İran'daki başka hiçbir sektörün elde edemediği bir büyümeye elde edilmiştir. Her ne kadar 1998-2001 yılları arasında art arda yaşanan aşırı kurak yıllar tarımsal çıktıyı olumsuz yönde etkilese de, tarımsal işgücünün önemli bir yüzdesini elinde tutmaktadır.İran'ın başlıca ticaret yaptığı ülkeler Çin, Almanya, Güney Kore, Fransa, Japonya, İtalya ve Rusya'dır. İran, 90'ların sonundan beri Suriye, Hindistan, Küba, Venezuella ve Güney Afrika gibi ülkelerle yaptığı ekonomik işbirliğini de geliştirmektedir.
Enerji
İran doğalgaz rezervi açısından dünyada ikinci ve petrol rezervi açısından dünyada üçüncü durumdadır. 2005'te, kaçakçılık ve yetersiz ülke içi kullanım nedeniyle İran petrol ithalatına 4 milyar $ harcamıştır. 2005'te petrol endüstrisi günde ortalama 4 milyon varil üretime ulaşmıştır. 1974'te ise günde ortalama 6 milyon varil üretim yapılıyordu. 2000'li yılların başında endüstri altyapısı teknolojik yetersizlikten dolayı çok zayıflamıştı. 2005'te çok az sayıda araştırma kuyu açıldı.2004'te, İran'ın doğalgaz rezervinin büyük bir kısmı henüz kullanıma açılmamış durumdaydı. Yeni hidroelektrik istasyonlarının eklenmesi ve klasik kömür ve petrol ile çalışan istasyonlarının hatlara bağlanmasıyla ülke kapasitesi 33,000 megavata yükselmiştir. Bu miktarın %75'i doğal gaz, %18'i petrole ve %7'si hidroelektrik enerjiye dayanmaktadır. 2004'te İran ilk rüzgar enerji ve jeotermal santrallerini açtı. İlk termal güneş santralını da 2009'da kullanıma açmaya hazırlanıyor.Nüfus artışı ve yoğun endüstrileşme elektrik ihtiyacının yılda %8 oranında artmasına neden olmuştur. Hükümet, 2010 itibarıyla 53,000 megavatlık kapasite hedefine ulaşmak için yeni gaz ile çalışan enerji santralleri etkin hale getirmeyi, hidroelektrik santarller eklemeyi ve nükleer enerji santarlleri kurmayı planlamaktadır. İran'ın Buşehir'deki ilk nükleer enerji santrali 2007 yılı itibarıyle henüz faaliyete geçmemişti.
Kültür
İran kültürü, İslam öncesi ve İslami kültürün bir karışımıdır. Büyük olasılıkla Orta Asya ve Andronovo kültüründen kaynaklanan İran kültürü, MÖ 2000’lerdeki İran bölgesi kültürünün mirasçısı olarak büyük oranda kabul edilmektedir. İkinci bin yıl sırasında entelektüellerin ve dinin ve daha önce de halkın dili olarak Farsça ile beraber İran kültürü uzun bir süre Ortadoğu ve Orta Asya’nın baskın kültürü olmuştur. İran kültürünün görece olarak Çin, Hint ve Roma medeniyetlerini etkilemesi açısından Sasani İmparatorluğu İran’da önemli ve etkili bir dönem oluşturmuştur ve aynı şekilde batı Avrupa ve Afrika’yı da etkilemiştir. Bu etki hem Avrupa hem de Asya ortaçağ sanatında önemli bir rol oynamıştır. Bu etki İslam dünyası'na da taşınmıştır. Daha sonraları İslami öğrenimin filolojisi, edebiyatı, hukuku, felsefesi, tıbbı, Mimarisi ve bilimi İslam dünyasına Sasani İmparatorluğu’ndan aktarılan yapılardan oluşuyordu.İran’ın İslamlaşmasından sonra İslami töreler İran kültürüne girdi. Bunlardan en önemlisi Muharrem ayında yapılanlardır. Her yıl Aşure Günü İran’da, Ermeniler ve Zerdüştçüler dahil İranlıların büyük bir çoğunluğu Kerbela Savaşı’nda şehit olanları anma törenlerine katılır. Modern İran’da günlük yaşam Şiilik anlayışına göre düzenlenmiştir ve ülkenin sanat, edebiyat ve mimarisi İran’ın derin ulusal geleneğini ve edebi kültürünü daimi bir hatırlatıcısı durumundadır. İran’ın Yılbaşısı ( Nevruz) İran’da baharın gelişini kutlamak için 21 Mart tarihinde kutlanan eski çağlardan kalma bir gelenektir. Bu tarih aynı zamanda Afganistan, Azerbaycan, Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan, Kazakistan, Gürcistan ve Ermenistan’da da kutlanmaktadır. Irak ve Türkiye’deki Kürtler tarafından da kutlanmaktadır. 2004 yılında Nevruz UNESCO tarafından İnsanlığın Sözlü ve Manevi Mirası listesinde gösterildi.İran sineması modern İran’da gelişmiştir ve birçok İranlı yönetmen dünya çapında yaptıkları çalışmalarla tanınmıştır. İran filmleri son yirmi beş yıl içinde üç yüzden fazla ödül kazanmıştır. En çok tanınan yönetmen Abbas Kiyarüstemi’dir. İran medyası özel ve kamu işletmeciliğinin bir karışımıdır ancak kitaplar ve filmler yayınlanmadan önce Kültür ve İslami Rehberlik Bakanlığı tarafından mutlaka onaylanmalıdır. Onay almayan filmler genellikle devlet sansürüne uğramıştır.İnternet, İran gençliği arasında inanılmaz oranda yayılmış durumdadır. İran bugün dünyada dördüncü büyük blogger sayısına sahip ülke durumundadır.Birçok İrani dil, İran kökenlidir. Farsça bunların arasında en yoğun kullanılanıdır. Farsça Aryan veya Hint-Avrupa dillerinin Hint-İran dilleri dalına ait bir dildir. Eski Farsça’ya ait en eski kayıtlar Ahameniş İmparatorluğuna kadar gitmektedir ve Eski Farsça örnekleri günümüzde İran, Irak, Türkiye ve Mısır’da bulunmaktadır. Sekizinci yüzyılın sonlarında Farsça çok fazla Arapçalaştırılmıştı ve Arapça’ya benzetilerek yazılıyordu. Bu, Farsça’nın yeniden canlandırılmasını savunan bir harekete neden oldu. Bu uyanışın en önemli sonuçlarından birisi Firdevsi’nin yazdığı Şehname oldu ( Farsça: “Kralların Hikayesi”), İran’ın milli destanı; tamamen özgün Farsça ile yazıldığı söylenmektedir. Dil ve edebiyat İran Anayasası’nın 15.maddesi şöyle der: "İran’ın resmi dili… Farsçadır… ve Farsçaya ek olarak yerel ve aşiret dillerinin basında ve kitle iletişim araçlarında ve okullarda çocukların edebiyatlarını öğrenmeleri için okullarda öğretilmesine izin verilmiştir."Farsça İran’da lingua franca görevi görmektedir ve yayınların ve basılan eserlerin çoğu bu dildedir. Farsça’dan hariç olarak İran’da kullanılan görece yaygın olan diğer Azerice, Kürtçe ve hatta izafi olarak çok yaygın olmayan Arapça ve Ermenice dillerinde de yapılan birçok yayın ve basılan eser vardır.Birçok İrani dil İran kökenlidir, Farsça bunların arasında en yoğun kullanılanıdır. Farsça Aryan veya Hint-Avrupa dillerinin Hint-İran dilleri dalına ait bir dildir. Eski Farsça’ya ait en eski kayıtlar Ahameniş İmparatorluğuna kadar gitmektedir107 ve Eski Farsça örnekleri günümüzde İran, Irak, Türkiye ve Mısır’da bulunmaktadır. Sekizinci yüzyılın sonlarında Farsça çok fazla Arapçalaştırılmıştı ve Arapça’ya benzetilerek yazılıyordu. Bu Farsça’nın yeniden canlandırılmasını savunan bir harekete neden oldu. Bu uyanışın en önemli sonuçlarından birisi Firdevsi’nin yazdığı Şehname oldu (Farsça: “Kralların Hikayesi”), İran’ın milli destanı; tamamen özgün Farsça ile yazıldığı söylenmektedir.Farsça Arapça’nın yanı sıra özellikle Anadolu, Orta Asya ve Hindistan’da edebiyat ve bilim dili olarak kullanılmıştır. Şiir İran kültürünün çok önemli bir öğesidir. Şiir İran’da kültürden, bilim ve metafiziğine kadar birçok önemli eserde kullanılmıştır. Mesela İbni Sina’nın tıp makalelerinin yaklaşık yarısının nazım yazıldığı bilinmektedir. بنى آدم اعضاء يک پیکرند که در آفرينش ز يک گوهرند· چو عضوى بدرد آورد روزگارد· دگر عضوها را نماند قرار İnsanın soyu birdir· · Yaratılırken atılan· ortak temeldir Birimizin acıyı hissetmesi yeterlidir· O acı· hepimizindir İran birçok ünlü şair yetiştirmesine rağmen ne yazık ki Mevlana kaynak belirtilmeli ve Ömer Hayyam gibi ancak birkaç isim batılı okurlar tarafından bilinmektedir oysa Hafız ve Sadi gibi isimler çoğu İranlı için çok değerlidir. 1634’ten beri ünlü şairlerin kitapları batı dillerine çevrilmektedir. Fars şiirinin gücünü gösteren, BM’in Uluslar Salonu’nun girişinde yer alan bir şiir örneği aşağıda yer almaktadır:
Sanat
İran dünyanın en zengin sanat geleneklerine sahip olan ülkelerden biridir ve bir çok disiplini içine almaktadır. Mimari, resim, dokuma, çömlekçilik, Hat sanatı, Metal işleme ve Taş oymacılığı gibi birçok sanat ve zanaat alanında etkin bir yere sahiptir. Halı dokuma Fars kültürünün ve sanatının en özgün dallarından biridir ve kökü antik çağlara kadar uzanmaktadır.İranlılar mimaride matematik, geometri ve astronomiyi ilk kez kullananlardandı ve kapalı çarşı ve camilerin inşasında sıklıkla görülebileceği gibi büyük kapalı alanların yapımında sıra dışı yetenekleri vardı. Klasik İran mimarisinin ana yapıları cami ve saraydır. İran, çok sayıda sanat evi ve galerisinin yanı sıra dünyadaki en büyük ve değerli mücevher koleksiyonlarına da sahiptir.Dünyadaki en eski tavla 60 parçasıyla beraber güneydoğu İran’da bulunmuştur.İran UNESCO tarafından arkeolojik mimari kalıntıları ve yerler açısından dünyadaki en önemli yerler arasında yedinci sıradadır. UNESCO'nun Dünya Miras Listesi'ndeki on beş mimari eser İran mimarisine aittir ve Halikarnas Mozolesi Dünyanın Yedi Harikasından biri kabul edilmiştir.
Coğrafya ve İklim
İran, 1 648 000 km²’lik yüzölçümü ile Türkiye’nin komşuları arasında yüzölçümü Türkiye’den büyük olan tek ülke, aynı zamanda yüzölçümü açısından, Libya'dan sonra ve Moğolistan'dan önce gelen dünyanın 18. büyük ülkesidir. Ülkenin yüzölçümü kabaca İngiltere, Fransa,İspanya ve Almanya yüzölçümü toplamlarına eşit ya da Alaska'nın yüzölçümünden çok az küçüktür. Kuzey-batıda Azerbaycan ile (432 km/268 mi)ve Ermenistan ile (35 km/22 mi)uzunluğunda; Kuzeyde Hazar Denizi;Kuzey-doğuda Türkmenistan ile (992 km/616 mi)uzunluğunda; Doğuda Pakistan (909 km/565 mi) ve Afganistan ile (936 km/582 mi) uzunluğunda ve Batıda Türkiye ile (499 km/310 mi)uzunluğunda ve Irak ile (1,458 km/906 mi) uzunluğunda ve son olarak Güneyde Basra Körfezi ve Umman Körfezi ile sınırlara sahiptir. İran'ın yüzölçümü 1,648,000 km²dir. (yaklaşık olarak 636,300 kare mil).İran'da Hazar Denizi ile Huzistan kıyıları arasında İran platosu bulunmaktadır. Dünyadaki en dağlık ülkelerden biridir, coğrafyası çeşitli havza ve platoları biririnden ayıran halı gibi serilmiş sıradağlar ile biçimlendirilmiştir. Kafkas,Zagros ve Elburz sıradağları ile nüfusun yoğun olarak bulunduğu Batı bölgesi en dağlık kesimdir; en son belirtilen sıradağlar içinde yer alan Demavent Dağı 5,604 m yüksekliği ile yalnız İran'ın değil Hindukuş Dağlarının batısındaki Avrasya topraklarının en yüksek dağıdır. Yükseklikleri yer yer 5000 metreye yaklaşan bu dağ sıraları iç bölgelerde çok sert bir kara ikliminin yaşanmasına neden olur. Hatta bu bölgelerde geniş çöl alanları bulunur.Ülkenin doğusunun büyük kısmında, kuzey orta bölgesinde ülkenin en büyük çölü olan Kebir Çölü (Deşt-i Kebir) ve güneyinde ise Lut Çölü (Deşt-i Lut) gibi çöl havzaları olmak üzere bazı tuz gölleri bulunmaktadır. Bunun nedeni dağ sıralarının bu bölgelere yağmur bulutlarının ulaşmasını engelleyecek kadar yüksek olmasıdır. Büyük ovalar yalnızca Hazar Denizi kıyısında ve Basra Körfezi'nin kuzey ucunda İran'ın Şatt-ül-Arap (Arvand Rūd) nehri deltasındaki sınırları boyunca bulunmaktadır. Küçük, düzensiz ovalar ise Basra Körfezi'nin Hürmüz Boğazı ve Umman Körfezine bakan kıyılarındadır.
İklimi
İklim bakımından İran, birbirinden çok farklı bölgelerin bulunduğu bir ülkedir. Hazar Denizine bakan kısımlar çok nemli ve daima yağışlıdır. Bu bölge dışındaki bütün İran toprakları astropikal yani kurak bölge içindedir.Hazar Denizinin kuzey kenarlarını çeviren Elbruz Dağlarının kuzeye bakan yamaçları senede ortalama 1000-1500 mm ile bol yağış aldığından zengin ormanlarla kaplıdır. Bu dağların eteklerinde sıralanmış bulunan dar kıyı ovaları çok nemlidir. Kış aylarında sıcaklıklar neredeyse donma noktasının altına düşer ve iklim yıl boyu nemli kalır. Yaz sıcaklıkları nadiren 29 °C'yi aşar. Düzlüğün doğu kısmında yıllık yağış miktarı 680 mm (27 in) iken batı kısmında 1,700 mm (67 in)'den fazladır. Batıya doğru Zagros havzasındaki yerleşmelerde yazları düşük sıcaklıklar ile sıfırın altında sıcaklıkların ve yoğun kar yağışlarının yaşandığı ağır kışlar görülmektedir. Doğu ve orta bölgedeki havzalar 200 mm'lik yıllık yağış miktarıyla kurak ve yer yer çöl iklimindedir. Ortalama yaz sıcaklıkları 38 °C'yi geçer. Güneyde iklim daha ılımandır ama, genelde belirgin bir sıcak söz konusudur. Güney İran'daki Basra Körfezi ve Umman Denizi kıyılarındaki ovalarının iklimi kışları ılık, yazları nemli ve sıcaktır. Yıllık yağış miktarı 135 ile 355 mm (beş ile ondört inç ) arasındadır. İsfahan yılda ancak 120 mm yağış alır. Yağmurlar genel olarak kış sonunda ve yaz ayları başlarında yağar. Denizden yüksek dağlarla ayrılan iç ovalar yaz süresinde Akdenizde görülen hava basıncı düşüklüklerinden etkilenmezler. Burada iklim yazları çok sıcak, kışları ise çok soğuktur.
Tabii Kaynaklar ve Yaban Hayat
Bitki örtüsü ve hayvanlar: İran’ın dağlık yerleri ormanlarla kaplıdır. Hazar Denizi kıyı bölgesinde Karadeniz bitki topluluğunu andıran gür bir orman örtüsü meydana gelmiştir. Bu kısımlarda ve yaylalarda yüksek bozkırlar geniş yer tutar. İç bölgelerin çukur yerlerinde tuzlu bataklıklar ile çöl bozkırları ve kum çölleri uzanır. Vadiler boyunda ve sulanabilen verimli topraklarda çeşitli kültür bitkileri yetiştirilmektedir. Kurak bölgelerde bunlar birer vaha görünüşündedir.İran ormanlarında bugün az sayıda kaplan, leopar, kurt, ayı ve tilki bulunmaktadır. Çöllerin çevresinde boş topraklarda ceylanlar yaşar. Dağlık bölgelerde yaban keçileri ve çeşitli av kuşlarına rastlanır.
Madenleri
İran maden bakımından zengindir. Kuzey ve batı bölgelerinde kömür, Tahran-Semnan kuzeyi ile Yezd ve Keran arasında demir yatakları, Damgan’da altın, Anarak’ta nikel yatakları vardır. Ayrıca boksit, kurşun, antimon, kobalt, gümüş, kalay, bakır, kükürt ve tuz madenleri bulunmaktadır. Horasan’ın Turhis adlı mavimsi yeşilimsi mücevherleri ünlüdür.İran’ın en büyük zenginliği petrol yataklarıdır. İran dünya petrolünün % 6’sını sağlamaktadır. Bu konuya Ekonomi başlığı altında detaylı olarak değinilecektir.
İran Tarihi
Erken Dönem
M.Ö. 3200 ve M.Ö. 625 yılları arasındaki dönemi ifade etmektedir. Bu dönemde Bu günkü İran sınırları içerisinde bir çok uygarlık, imparatorluk ortaya çıkmıştır.Proto-İranlılar, ilk olarak Hindu-İranlıların ayrılmasını takiben ortaya çıkmışlar ve izleri Baktria- Margiyana Arkeoloji Bölgesine kadar takip edilmektedir. Aryan, (Antik İran halkları) toplulukları M.Ö. 3.000 - 2.000 yılları arasında İran platosuna; büyük olasılıkla birden fazla göç dalgası ile gelmiş ve yerleşmişlerdir. Proto-İranlıların "Doğu" ve "Batı" diye gruplara ayrılması göçe bağlı olarak meydana gelmiştir.M.Ö. 1.000 yıllarında Medler, Farslar, Baktrialılar, ve Partlar batı bölgesinin nüfusunu oluştururken, Karadeniz'in kuzey steplerini Kimmerler, Sarmatlar ve Alanlar yerleşmişti. Diğer topluluklar Hindistan yarımadası kuzeybatı sınırındaki dağlık kesimde ve bugün Belucistan denilen bölgede yerleşmişlerdir. İskit toplulukları gibi diğer topluluklar batıda Balkanlara doğuda ise Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne kadar yayılmışlardır. Avesta dili M.Ö. 1.000 ortaya çıkan Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta'nın kutsal ilahi ve kurallarını bir araya getirmek için kullanılmış doğuda kullanılan eski bir İrani dildir. Zerdüştçülük 7. yüzyıla kadar Ahameniş İmparatorluğu ve sonraki İran İmparatorluklarının resmi devlet diniydi.
İslamiyet Öncesi Medler·
İran'ın bir millet ve imparatorluk· (M.Ö. 625 – M.S. 559) olarak, Büyük Kiros Medler ve Perslerden Ahameniş İmparatorluğu'nu (M.Ö. 559–330)oluşturacak birleşik bir imparatorluk kurana ve daha ilerde insanlar ve kültürler arası bir birleşme olana dek zamanının en büyüğü olmak üzere birleşmesi, Medler ile başlar.Kiros'un ölümünden sonra , oğlu Cambyses fetihlerine, Mısır'da önemli yerleri ele geçirerek devam etmiştir. Ölümünü taht kavgası izlemiştir ve kraliyet ailesinden gelmemesine rağmen I. Darius (MÖ 522-486 arasında hüküm sürmüştür) kral ilan edildi. I.Darius antik İran krallarının en büyüğü olarak kabul edilmiştir.
Ahameniş İmparatorluğu·
· Büyük Kiros ve I. Darius yönetiminde Pers İmparatorluğu o zamana kadar insanlık tarihindeki en büyük imparatorluk haline gelmiştir. Pers İmparatorluğunun sınırları doğuda İndus Nehri ve Ceyhun nehrinden batıda Akdeniz'e uzanıyor Anadolu (günümüz Türkiye'si) ve Mısır'ı kapsıyordu. Atina M.Ö. 499'da Sardes'in yağmalanması ile sonuçlanan Milet'teki bir isyana destek vermiştir. Bu M.Ö. 5. yüzyıl boyunca süren Yunan-Pers Savaşları olarak bilinen savaşları çıkartacak olan Yunanlılara karşı bir Ahameniş harekatına neden olacaktır. Yunan-Pers savaşları sırasında Persler bazı büyük üstünlükler ele geçirmişler ve MÖ 480'de Atina'yı yıkıp yerle bir etmişlerdir. Ancak Yunanlıların bir dizi zaferinden sonra Persler çekilmek zorunda kalmışlardır. Savaşlar M.Ö. 449'da Callias Barışı ile sona ermiştir. Ahamenişlerin en büyük çalışması imparatorluğun kendisiydi.· Zerdüşt'ün öğretilerinden kaynaklanan kurallar ve ahlak insan hakları, eşitlik ve köleliğin yasaklanmasına dayandırılan politikaları geliştiren ve uygulayan Ahamenişler tarafından sıkı bir şekilde takip edilmiştir. Zerdüştçülük Ahamenişler zamanında ve Kiros tarafından Babil'de özgür bırakılan sürgün edilmiş Yahudilerin ilişkileriyle, daha çok tanıtıldı ve İbrahimi dinleri etkiledi. Aristo, Eflatun ve Sokrates tarafından belirlenen Atina'nın Altın Çağı sırasında Yunanlıların Persiya ve Orta Doğu ile temasları oluşurken Ahamenişlerin hüküm sürmüşlerdir. Orta Doğu ve Güneydoğu Avrupa halklarına sağlanan barış, asayiş, güvenlik ve zenginlik tarihte nadiren görülen bir dönemi oluşturmuş; bu dönem ticaretin bu oranda arttığı tek dönem olmuş ve bölge insanlarının yaşam standartları yükselmiştir.
Selevkos İmparatorluğu·
· Büyük İskender Ahameniş topraklarını, son Ahameniş İmparatoru III. Darius'u M.Ö. 333'te Issus Savaşı'nda yenerek imparatorluğuna kattı. Ölümünden sonra çatışmalara ve imparatorluğun bölünmesine yol açacak bir kararla ele geçirdiği Ahameniş topraklarının çeşitli bölümlerini ordusunun üst düzey komutanlarının yönetimine bırakarak 328–327'de bu topraklardan ayrıldı. 700 yıl sonra hüküm süren Sasani İmparatorluğuna kadar (aşağıdaki bölüme bakınız) bu topraklarda tek bir devlet yönetimi kurulamadı.
Part İmparatorluğu·
Part· İmparatorluğu M.Ö. 3. yüzyılın başlarında Yunan Selevkos İmparatorluğunu yendikten sonra İran platosunu tekrar birleşitiren ve yöneten ve aynı zamanda M.Ö. 150 ve M.S. 224 arası Mezopotamya'yı kontrol eden Arsasid Hanedanı (اشکانیان Ashkâniân) tarafından idare ediliyordu. Partlar antik İran'ın üçüncü yerli halkından olan hanedanıydı ve beş yüzyıl hüküm sürdüler. Medlerin, Asurluların, Babil'in ve Elam'in topraklarının ele geçirilmesinden sonra Partlar kendi imparatorluklarını düzenlemek zorunda kaldılar. Bu ülkelerin eski elit tabakasından olan herkes Yunandı ve yeni egemenler eğer hükümranlıklarını sürdürmek istiyorsa kendi geleneklerini bunlara uydurmak zorundaydılar. Sonuç olarak, şehirler eski antik haklarını korudu ve sivil yönetimler ancak belli oranda rahatsız edildiler. Partlar doğuda,· Roma'nın genişlemesini Kapadokya (orta Anadolu'da) sınırlandırdığı için Roma İmparatorluğu'nun baş düşmanlarıydı. Partlar zırhlı ve ağır silahlı ve hafif silahlı ancak hareketli atlıları kullanarak kendi topraklarını yaklaşık 300 yıla yakın bir süre savundular. Roma'ın en sevilen generali Marcus Antonius M.Ö. 36'da Partlılar'a karşı, sonucunda 32.000 asker kaybedeceği büyük bir sefer düzenledi. Roma İmparatoru Augustus zamanında Roma ve Part İmparatorluğu aralarındaki sorunları diplomasi aracılığıyla çözüyordu. Bu gelişmeler sırasında Partlar kendi ordularında Marcus Antonius'tan ve M.Ö. 53'te Harran'da müthiş bir bozguna uğrattıkları Marcus Licinius Crassus'den elde ettikleri deneyimlerle o dönem çok takdir edilen Roma Lejyon standartlarına, "altın kartallar"a göre bir düzenlemeye gittiler. Sasani İmparatorluğu İmparatorluk düzeninin gevşediği ve son kralın· imparatorluğun vasallarından biri olan I. Ardeşir tarafından yenilmesi üzerine Part İmparatorluğu M.S. 224'te sona erdi. I. Ardeşir Sasani İmparatorluğu'nu kurdu. Ülkeyi ekonomik ve askeri alanda reformlarla geliştirmeye başladı. Sasaniler Ahamenişler tarafından çizilen sınırlar içinde, onlara "Erânshahr" veya "Iranshahr", "Aryanların Ülkesi" İranlılar diye atıfta bulunarak, başkentleri Tizpon olmak üzere imparatorluklarını kurdular. Romalılar arka arkaya I. Ardeşir, I. Şapur ve II. Şapur ile girdikleri savaşları kaybettikleri için çok sorun yaşadılar. Sasani hükümranlığı döneminde Roma İmparatorluğu'na karşı kazanılan zaferler Roma'da o kadar büyük bir karamsarlık yarattı ki tarihçi Cassius Dio şunları yazmıştır: "Bu bizim için büyük bir korku kaynağı idi. Doğudaki· lejyonlarımız için Sasani Krallığı o kadar ürkütücüydü ki çok azı onlarla savaşmak istiyor geri kalanlar ise savaşma konusunda tamamen isteksiz davranıyordu." Part ve daha sonra Sasani devrinde· İpek Yolu üzerindeki ticaret Çin, Mısır, Mezopotamya, İran, Hindistan ve Roma medeniyetlerinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır ve modern dünyanın temellerinin atılmasına yardımcı olmuştur. Partlılardan geriye kalan kalıntılar bazı açılardan klasik Yunan etkileri taşır ve çoğunlukta kendi oryantal anlayışlarını sergiler; "Part sanat ve yaşamını ifade eden kültürel farklılığın" açık bir ifadesi olarak. Partlılar, Avrupa Romanesk mimarisini andıran ve muhtemelen bu mimariyi etkilemiş olduğu Tizpon'da örnekleri görülen Part stili mimari tasarımların yaratıcılarıydılar. Sasanilerin yönetiminde İran Çin ile ilişkilerini geliştirdi, Sasani sanatı, müziği ve mimarisi büyük atılım gerçekleştirdi ve Nizip Okulu ve Gundeşapur Akademisi gibi dünya çapında tanınan bilim ve araştırma merkezleri oluşturuldu. Bu dönemde batıda Hıristiyanlığın doğuda· Budizm ve Manicilik gibi dinlerin yayılması sonucunda Zerdüştçülük İran birliğinin sağlamlaştırılması için ulusal bir devlet dini olarak örgütlendi. Ayrıca yine bu dönemde yazılı kültüre geçilmiştir. Kutsal metinlerin derlenmesinden oluşan enderzler, Zerdüştlüğün kutsal kitabı olan Avesta, dini ya da dindışı gelenekler ve İran’ın ulusal destanı sayılan Şehname bu dönemde kaleme alınmıştır. M.S. 630’larda başlayan Müslüman Arap akınları Sasani egemenliğine M.S. 651 yılında son vermiş ve İslamiyet’i İran’da yaymıştır. 632'de Arap yarımadasından· Sasani İmparatorluğuna saldırılar başladı. İran El Kadisiye Savaşı'nda İran'ın İslami Fethi'ne yol açacak şekilde yenildi. Orta Çağlar (652 - 1501) Emeviler·
· İran'ın İslam devleti tarafından fethinden sonra İran Emeviler'in yönetimine girdi. Ancak İran'ın İslamlaşması İran toplumunun kültürel, bilimsel ve siyasi yapısı içinde derin dönüşümlere neden oldu: Olgunlaşmış İran edebiyatı, İran felsefesi, İran bilim ve teknolojisi ve İran sanatı yeni oluşan İslam medeniyetinin ana öğeleri haline geldi. Kültürel, politik ve dini olarak İran'ın İslam medeniyeti'ne eklemlenmesi çok büyük önem taşımaktadır. Son tahlilde İran'ın katkısı İslam'ın Altın Çağı'nın oluşmasında çok etkili olmuştur.
Abbasiler·
Bir Türk generali olan· Ebu Müslim, Emevileri Şam'dan çıkardı ve Abbasilerin Bağdat'ı fethetmesine yardım etti. Abbasi halifeleri, sıklıkla vezirlerini İranlılardan seçerdi ve İranlı valilerin ciddi anlamda yerel otonomi yetkileri vardı.
· Tahiriler ve Samaniler
822'de Horasan Valisi· Tahir bağımsızlığını ilan etti ve yeni bir Pers hanedanlığı olarak Tahirîler hanedanlığını kurdu. Samaniler döneminde İran'ın bağımsızlığını kazanma çabaları daha da güçlendi. İran'da· Araplaştırma denemeleri hiç bir zaman başarılı olamamıştır ve İranlılar için Shuubiyah gibi akımlar Arap istilacılarla ilişkilerde bağımsızlıklarını kazanma konusunda işleri kolaylaştırıcı ve hızlandırıcı görevi görmüştür. Abbasiler sonrası dönemin kültürel canlanması İran ulusal kimliğinin yeniden su yüzüne çıkmasına yol açmıştır. Bu kültürel akım 9. ve 10.yüzyıllar sırasında zirve yapmıştır. Bu akımın en açık etkisi Perslerin dili ve İran'ın resmi dili olan Farsçanın günümüze kadar sürekliliğinin sağlanmasıdır. İran'ın en güçlü epik şairi Firdevsi Farsça'nın günümüzde yaşamasının en önemli destekçisi olarak kabul edilmektedir. Bir· sessizlik döneminden sonra İran ayrı, farklı ve değişik bir öğe olarak İslam'ın içinde belirdi. İslam'ın fethinden sonra İran felsefesi, eski İran felsefesi, Yunan felsefesi ve gelişen İslam felsefesi ile geliştirdiği değişik ilişkilerle farklılaşacaktır. İşrakilik ve Aşkınlık Felsefesi o dönemin İran'ında iki ana felsefe geleneği olarak kabul edilmekteydi.
Gazneliler·
· Gazneli Mahmut başkenti İsfahan ve Gazne olan büyük bir imparatorluk kurduğunda bu akım başarıyla 11. yüzyıla ulaşmış oluyordu.
· Selçuklular
Takipçileri olan· Selçuklular egemenlik alanını Akdeniz'den Orta Asya'ya kadar genişletti. Kendilerinden önce gelenler gibi imparatorluğun divanı , Nizamiye'yi oluşturan İranlı vezirlerin elindeydi. Bu dönemde İranlı yüzlerce araştırmacı ve bilimadamı teknoloji, bilim ve· tıbba, daha sonra Avrupa Rönesansının doğuşunu destekleyecek şekilde çok büyük katkı sağladı.
Harezmşahlar Devleti ve· Cengiz Han
1218'te· Harezmşahlar Devleti'nin doğu bölgeleri olan Maveraünnehir ve Horasan Cengiz Han'ın istilasına uğradı. Bu dönemde yarım milyondan fazla İran nüfusu öldürüldü; Nişabur gibi kentlerin caddeleri "kan nehirlerine döndü"; etrafına şehrin kedi ve köpek kulubelerinin itina ile yerleştirildiği insan kafalarından oluşan piramitler yapıldı. 1220 ve 1260 rasında İran'ın nüfusu bu kitlesel katliamlar ve açlık sonucu 2,500,000'dan 250,000'e düştü. · Cengiz Han torunlarından biri olan Hülagû Han Fransa Kralı IX.Louis'e yazdığı bir mektupta İran'a ve Halife'ye karşı yaptığı akınlarda tek başına 200,000 kişinin öldürülmesinin sorumluluğunu üstleniyordu.
Timur·
Başkentini· Semerkand'da kuran başka bir fatih olan Timur onu takip etti. Bu yıkım dalgaları etkileri Nişabur gibi bir çok şehrin bu saldırılar öncesi nüfuslarına yeniden kavuşmasını sekiz yüzyıl kadar; 20.yüzyıla kadar engelledi. Ancak hem Hülagû Han hem de Timur ve onların takipçileri kendi tarzlarını ve gelenekleri fethettikleri yerinkilere göre değiştirip tamamen Pers kültürüne uygun yaşadılar. Erken Modern Dönem (1501 - 1921) Safevi Hanedanı·
İran'ın ilk· Şii İslam devleti Şah İsmail tarafından Safevi Hanedanı (1501 ile 1736 arası) yönetiminde kuruldu. Safevi Hanedanı ilerleyen zaman içinde büyük bir politik güç haline geldi ve çift taraflı devlet antlaşmaları yapmaya başladı. Safevilerin en güçlü oldukları zaman I. Abbas'ın hükmettiği dönemdir. Safevi Hanedanı Osmanlı İmparatorluğu, Özbek kabileleri ve Portekiz İmparatorluğu ile sık sık çatışıp savaştı. Safeviler başkentlerini Tebriz'den alarak önce Kazvin'e sonra da dönemlerinde sanata verdikleri destek ile İran estetik düzeyi yüksek üretim dönemlerinden birini yaşadığı İsfahan'a taşıdılar. Dönemlerinde ülke yönetiminde merkezileşme arttı; ordunun moderleştirilmesinde ilk adımlar atıldı ve mimaride İsfahani tarz gelişti. 1722'de Afgan isyancılar I. Hüseyin'i yendi ve Safevi Hanedanı'na son verdi.
Afşar Hanedanı·
Ancak 1735'te· Nadir Şah başarılı bir şekilde Afgan isyancıları İsfahan'dan çıkardı ve Afşar Hanedanı'nı kurdu. 1738'de aralarında Taht-ı Tavus, Işık Dağı elması ve Işık Denizi elmasının da bulunduğu kraliyet hazinelerini güvence altına alacak bir sefer yaptı. Ne var ki hükümdarlığı çok uzun sürmedi 1747'de bir suikast sonucu öldü.
Zand Hanedanı·
· Meşhed kökenli Afşar hanedanlığı, 1750'de başkentini Şiraz'da kuran Kerim Han Zand tarafından kurulan Zand hanedan tarafından takip edildi. Onun yönetimi görece bir barış ve refah sağladı.
· Kaçar Hanedanı
Zand hanedanı· Lotf Ali Han Aga Muhammed Han tarafından idam edilinceye kadar üç kuşak sürdü ve yeni hükümdar Tahran'ı 1794'te Kaçar hanedanı'nın doğuşunu gösterecek şekilde başkent yaptı. Yetenekli Kaçar yöneticisi Amir Kabir diğer modernleşme reformları arasında İran'ın ilk üniversitesini de kurmuştur. Kaçar hanedanı döneminde İran Rus-İran Savaşları sonucunda Rus İmparatorluğu ve İngiliz İmparatorluğuna karşısında Gülistan Antlaşması, Türkmençay Antlaşması ve Akhal Antlaşması ile topraklarının neredeyse yarısını kaybetmiştir. Büyük Oyun'a rağmen İran egemenliğini korumayı becermiş ve çevresindeki diğer ülkelerin tersine asla sömürgeleştirilememiştir. Sürekli tekrarlanan dış müdahaleler ve yozlaşan ve zayıflayan Kaçar yönetimi, bir Parlamenter monarşi içinde ülkenin ilk parlamentosunu oluşturan İran Anayasa Devrimi ve Kaçar hanedanının egemenliğine son veren Tütün Protestosu gibi protestolara yol açmıştır · 1908’de İran’da petrolün bulunması bir dönüm noktası oldu. Böylece hem emperyalist güçlerin İran üzerindeki hesapları hem de İran’ın 20. yy.’ına damgasını vuracak olan karmaşık sosyo-ekonomik yapı ortaya çıktı. İran’ın kırsal kesiminde· feodalizm egemendi ve büyük toprak sahipleriyle topraksız köylüler arasındaki uçurum oldukça derindi. Şehirlerde ise bazargan ya da çarşı adı verilen geleneksel küçük burjuvazi, esnaf tarihsel olarak etkin bir sınıf olarak göze çarpmaktaydı. Bu sınıf aynı zamanda toplumun en çabuk örgütlenebilen kesimini oluşturmaktaydı. Özgün bir hiyerarşiye sahip olan İran uleması, mollalar hem toprak sahipleri hem de çarşı esnafı arasında nüfuz sahibiydi. Pek çok açıdan bu sınıfların çıkarlarının temsilciliğini üstlendiği gibi vakıf mülklerine sahip olması açısından kendisi de ekonomik olarak toprak sahibi sayılırdı. Petrolün ekonomik bir ürün olarak devreye girmesiyle birlikte kapitalist ilişkilerin ülkede yayılmaya başlaması sonucunda bir ticaret burjuvazisi ve işçi sınıfı da ortaya çıkmış, 1940’lardan itibaren etkinliğini artıracak olan sanayi burjuvazisinin öncülleri oluşmaya başlamıştı. Ülke, emperyalist ülkeler açısından ise artık, en güçlünün en büyük dilimi alacağı bir pasta olarak görülmekteydi. Geç modern dönem (1921 - ) · Rıza Şah
· 1921’de ülkenin neredeyse tek örgütlü askeri gücü olan Kazak birliklerinin komutanı Rıza Han İngilizlerin desteklediği söylenen, bir darbeyle hükümet kurdu. 1925 sonunda kral ilan edilen Rıza Han 1926’da Şah Rıza Pehlevi adıyla tahta çıktı ve Kaçar Hanedanı saltanatı son bularak yerini Pehlevi hanedanına bıraktı. Rıza Şah,· sanayileşmeyi, demiryolu taşımacılığını ve yapımını başlatıp İran’da yükseköğretimin temelini attı. Rıza Şah, Rusya ve İngiltere arasında bir denge politikası yürüttü ancak 2.Dünya Savaşı başlayınca Almanya ile yakınlaşması Britanya ve Rusya’yı alarma geçirdi. 1941’de 2. Dünya Savaşı boyunca İran demiryolundan yararlanmak amacıyla İran’ı İngiltere ve SSCB işgal etti. · İşgalin ardından müttefik güçleri, Şah Rıza’nın ülkedeki Alman görevlilerin sınırdışı edilmesi yönündeki isteklerini kabul etmemesi üzerine Şah, oğlu Muhammed Rıza Pehlevi lehine tahtından feragat etmeye zorlandı. Şah Rıza’nın ülkeden uzaklaştırılmasının ardından esas olarak işgal güçlerinin denetiminde olmak kaydıyla Muhammed Rıza Pehlevi iktidarı başlamış oldu.
Muhammed Rıza Pehlevi·
Şah Rıza· dönemine göre nispeten demokratik bazı açılımlar sağlandı; siyasi tutuklular özgür bırakıldı, basına yönelik sansür(karartma) kaldırıldı, siyasal ve toplumsal örgütlenmelere izin verildi. Artık sesini duyurma olanağı bulan çeşitli toplumsal ve siyasal muhalefet hareketleri bu özgürlük ortamından yararlanarak reform taleplerini yükseltmeye başladılar. Daha sonraki yıllarda ülkenin siyasal ve toplumsal yaşamını büyük ölçüde etkileyecek olan Marksist kökenli Tudeh (Kitle) Partisi de bu ortamda, 1941 yılında kuruldu ve işçi yasası, toprak reformu, kadın hakları gibi geniş toplumsal tabanı kucaklayan talepleriyle önemli destek buldu. · İngiltere, SSCB ve ABD’nin çıkar mücadelesine sahne olan İran’ın, 1942’de imzalanan anlaşmanın ve 1943’te yapılan Tahran Konferansı’nın ardından, bu üç devlet tarafından yeniden inşaa edilmesine karar verildi; fakat SSCB bu anlaşmaya uymayarak denetimi altındaki bölgede sosyalist nitelikli, biri Azeri, öbürü Kürt olmak üzere iki özerk cumhuriyet kurdurdu. İşgal bölgesini de 1946’da, İran’ın kuzey petrol yataklarını işletme konusunda imtiyazlı bir anlaşma imzaladıktan bir ay sonra boşalttı. SSCB işgalinin sona ermesinden hemen sonra İran, bu iki özerk cumhuriyetin varlığına güç kullanarak son verdi. SSCB’ye verilen imtiyaz da ülke içindeki milliyetçilerin ve İngiltere’nin baskısıyla 1947 yılında geçersiz kılındı.
· Operasyon Ajax
Fakat tüm bu gelişmeler ülke içindeki milliyetçi muhalefeti· güçlendirmişti. Giderek etkinliğini artıran Ulusal Cephe, 1951’de halkın büyük çoğunluluğunun da talebi olan petrolün ulusallaştırılması kararının Meclis’te kabul edilmesini sağladı. Bu karara karşı çıkan Başbakan Razmara’nın öldürülmesinin ardından çıkan ayaklanmadan sonra Şah, Ulusal Cephe’nin lideri Muhammed Musaddık’ı başbakanlığa getirmek zorunda kaldı. Batıda eğitim görmüş, bağımsızlıktan ve ulusal egemenlikten yana olan bir milliyetçiliği savunan Musaddık’ın ilk işi; petrolün ulusallaştırılması yönündeki kararı onaylamak oldu. Bu karar ve Musaddık’ın bağımsızlıkçı politikası İngiltere ve ABD’nin tepkisini çekmekteydi. Fakat bir süre sonra, başta Musaddık’a destek veren ulema, Muhammed Musaddık’ın Sovyetler’le yakınlaşmasından kaygılanarak hükümete verdikleri desteği geri çektiler ve Ulusal Cephe dağıldı. Tudeh Partisi ise Musaddık’ı desteklemeye devam etmekteydi. Bu durumdan rahatsız olan ordu içindeki bir grup CIA’in de desteğiyle bir darbe düzenlediler. 1953 yılında Şah, Musaddık’ı görevden almaya çalıştı fakat çıkan isyanın ardından ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Buna karşılık İngilizler ABD’yi Musaddık’ı devirmek için hazırlanan bir plana dahil olmaya davet etti ve 1953’te Başkan Dwight D. Eisenhower Operasyon Ajax’ın yapılmasını onayladı. Operasyon yapıldı ve Musaddık 19 Ağustos 1953’te tutuklandı. Şah· ise kaçmış olduğu Roma’dan dönerek tekrar görevini devraldı. Bu gelişmelerin ardından İran petrollerinin işletilmesi için, % 50 hakkı İran’da olmak üzere çok uluslu bir konsorsiyum oluşturuldu. Operasyon Ajax’tan sonra Muhammed Rıza· Pehlevi’nin yönetimi giderek otokratikleşti. ABD’nin desteği ile Şah İran’ın altyapısını modernleştirirken kendisine muhalif bütün siyasi oluşumları istihbarat örgütü SAVAK aracılığıyla ezdi. · 1953’te yaşanan olaylar İran’ın siyasal ve toplumsal yaşamı için bir dönüm noktası sayılabilir. Musaddık’ın devrilmesiyle sonuçlanan süreçte bölünen yalnızca uygar milliyetçi güçler olmadı. Tudeh Partisi’nde de kırılmalar yaşandı. Partiden kopan gençlik örgütünden silahlı mücadeleye başlayan Halkın Fedaileri ve Halkın Mücahitleri örgütleri doğdu. Bu örgütlerin de içinde yer aldığı İran sol hareketi, 1960’lı yıllarda kitlesel etkinlik gösterse de, sol hareketin giderek kitle hareketinden silahlı mücadeleye kaymasıyla toplumsal tabandaki etkisini yitirmiş oldu. Musaddık’ın iktidara gelmesinde de önemli rol oynayan işçi hareketi ise etkinliğini kaybetse de etkisini İslam Devrimi’ne kadar sürdürdü. Hatta devrimi başlatan, rafineri ve petrol işçilerinin grevi olacaktı.
Ak Devrim·
Musaddık iktidarının· sonundan İslam Devrimi’ne uzanan süreçte büyük önem taşıyan gelişmelerden biri Şah’ın 1962 yılında gündeme getirdiği “Ak Devrim” adını verdiği reform paketidir. Ülkede siyasi istikrarı sağlayan Şah Muhammed Rıza petrol gelirinin de yardımıyla sosyo-ekonomik yapıyı sarsıcı biçimde değiştirmekteydi. Bir yandan istihdam artıp, ücretler yükselirken sanayi toplumuna hızlı geçişin sancıları çok güçlü bir şekilde kendini hissettiriyordu. Köylerinden ayrılan milyonlarca topraksız köylü şehirlerin etrafındaki gecekondu bölgelerinde toplanmaktaydı. Bir yandan yeni üretim biçimlerine bağlı olarak ortaya çıkan bir sanayi burjuvazisi giderek zenginleşirken yoksul, işsiz ve umutsuz, ekonomik olduğu kadar siyasal olarak da dışlanmış milyonlar da büyük kentlerin dışında öfkeli bir muhalefetin koşullarını oluşturuyordu. 1953’ün şaşkınlığıyla bölünüp gücünü yitiren sol, bu kitlelerle ilişki kuramazken; ulemanın etkinliği giderek artmaktaydı. Şah’ın modern kapitalizm yolunda ilerlemek için yürürlüğe· koymaya çalıştığı reform ise çarşı, ya da bazargan adı verilen ve geleneksel olarak İran’ın siyasal, toplumsal yaşamında büyük önem taşıyan küçük ve orta sınıf esnafın, toprak sahiplerinin ve ulemanın tepkisini çekti. Toprak reformu, seçim reformu ve kadınlara oy hakkının tanınması, devlet işletmelerinin hisselerinin belirli oranda satılması gibi düzenlemeleri içeren Ak Devrim böylelikle tarıma dayalı ekonomiyi devre dışı bırakıp, toprak sahiplerini sanayi yatırımlarına yönelterek sağlam bir kapitalist ekonomik yapı kurmayı hedefliyordu. Ayrıca Şah’ın ulus inşa süreci için bir engel olarak gördüğü çarşı da bu şekilde tasfiye edilebilecekti. Yine bu hedef doğrultusunda eğitim, sağlık gibi alanlarda çeşitli düzenlemeler öngörülmekteydi. Bunun dış politikadaki yansımaları da İran’ın giderek bölgede ABD’nin jandarması rolüne soyunması şeklinde gerçekleşti. 1970’lerde petrol fiyatlarının aşırı artmasıyla bir yandan içerideki modernleşme hamlesini ve bir sanayi atılımını finanse eden İran, bir yandan da satın aldığı gelişmiş silahlarla askeri güç haline gelerek Basra Körfezi’ndeki askeri varlığını fiilen pekiştiriyordu. Söz konusu· reformların tehdit ettiği sınıflar ve kadınların oy hakkı başta olmak üzere bazı yeniliklere karşı çıkan ulemanın kurduğu ittifak, mutsuz yoksul kitlelerin öfkesiyle birleşerek Devrim’e ulaşan süreçte geri dönülmesi zor bir dönemecin aşılmasına neden oldu. Seçim reformuna ulemanın tepki göstermesiyle başlayan olaylar sonucunda pek çok kişi öldü. Bu olaylar sırasında, 1979 Devrimi’nin manevi önderi haline gelecek din adamı Ayetullah Humeyni de siyasal bir önder olarak sivrilmekteydi. Humeyni olaylardan sorumlu tutularak tutuklandı, 18 ay hapiste tutuldu. 1964’te bırakılmasından sonra Humeyni ABD hükümetini açıkça eleştirdi. Şah General Hasan Pakravan’ın yönlendirmesiyle Humeyni’yi sürgüne yolladı. Humeyni önce Türkiye’ye, sonra Irak’a, en sonunda ise Fransa’ya gitti. Sürgünde Şah’ı eleştirmeye devam etti.
İslam Devrimi ve sonrası·
· İran Devrimi, aynı zamanda İslam Devrimi olarak da bilinir, Ocak 1978’de Şah karşıtı ilk büyük halk gösterileri ile başladı. Grevler ve gösteriler ülkeyi ve ekonomiyi felç ettikten sonra Şah Şubat 1979’da ülkeden kaçtı ve büyük bir halk kitlesinin karşılamasıyla Ayetullah Humeyni İran’a geri döndü. Pehlevi Hanedanı 11 Şubat’ta İran ordusu, gerillalar ve militanlar sokak savaşlarında Şah’a bağlı silahlı gruplara karşı üstünlük sağlayınca kendini “tarafsız” ilan etmesiyle tamamen çöktü. 1 Nisan 1979’da İran resmen İslami Cumhuriyet oldu. Aralık 1979’da ülke teokratik bir Anayasa’yı ve Humeyni’nin ülkenin Dini Lider i olmasını onayladı. Genel af çıkarıldı, belirli bir süre, düzenleme için müzik ve· gazete yasağı konuldu. Beni Sadr cumhurbaşkanı oldu. Devrimin hızı ve gerçekleşmesi dünyada bir çok kişide şaşkınlık· yarattı, çünkü ciddi olarak ne askeri bir karşı koyuş, ne mali bir kriz ne de bir karşı ayaklanma yaşandı. Hem milliyetçi hem de Marksist muhalif gruplar İslami gelenekçilerle birlikte Şah’a karşı mücadele etmelerine rağmen onbinlercesi Ayetullah Humeyni yönetiminde İslam Cumhuriyeti ile sonuçlanan devrim sonrasında İslami rejim tarafından öldürülüp idam edildi.
İran-Irak· savaşı
19-20 Aralık· 1983’te Saddam Hüseyin ile görüştü. Rumsfeld 24 Mart 1983 tarihinde yeniden ziyaret etti. Aynı tarihte BM Irak’ın İran’lı askerler dönük olarak Hardal gazı ve kimyasal Tabun silahı kullandığını açıkladı. İran’ın· ABD ile ilişkileri devrim sırasında hızla kötüleşti. 4 Kasım 1979’da bir grup İranlı öğrenci, ABD büyükelçiliğinin “casus yuvası” olduğunu iddia ederek elçilik personelini rehin aldı. Elçilik personelini 1953’te Muhammed Musaddık’a düzenlenen komplo gibi devrim hükümetine karşı halkı ayaklandırmaya çalışmakla suçladılar. Öğrenci liderleri Humeyni’den izin almadan elçiliği basmalarına rağmen Humeyni olayın başarıya ulaşması üzerine onları destekledi. İlk birkaç ay içinde kadın ve Afro Amerikalı rehineler salıverilse de, kalan elli iki rehine 444 gün bırakılmadı. · Öğrenciler rehineler karşılığı Şah’ın verilmesini istedi ancak 1980 yazında Şah’ın ölümü üzerine rehinelerin casusluk suçudan yargılanması talebi gündeme geldi. Jimmy Carter yönetimin müzakere çabaları veya Operasyon Kartal Pençesi kurtarma harekâtı başarıya ulaşamadı. Ancak 19 Ocak 1981 tarihinde Cezayir Bidirisi’ne istinaden rehinler bırakıldı. · Irak lideri Saddam Hüseyin kendisinin İran Devrimi’nin başlangıç aşamasında algıladığı dağınıklıktan ve İran’daki yönetimin Batılı hükümetler nezdinde itibar görmeyişinden üstünlük sağlamaya karar verdi. Devrim sırasında İran’ın güçlü ordusu dağıtılmıştı. Saddam Şah zamanından beri Irak’ın üzerinde hak iddia ettiği bölgelei ele geçirerek Irak’ın Basra Körfezine açılımını genişletme arzusu taşıyordu. Irak için en çok önem taşıyan Huzistan yalnızca Arap nüfusu açısından değil zengin petrol yatakları açısından da değerliydi. Aynı zamanda Ebu Musa ve Büyük ve Küçük Tunbs adaları da hedef haline gelmişti. Bu düşünceler içinde Hüseyin İran’a ani bir saldırı yapmayı ve başkent Tahran’a üç gün içinde ulaşmayı öngören bir plan yapmıştı. 22 Eylül 1980’de Irak ordusu savaşı başlatacak şekilde Huzistan’a girdi. Saldırı devrimci İran tarafından tamamen şaşkınlıkla karşılandı. · Saddam Hüseyin’in kuvvetleri 1982’ye kadar çeşitli ilerlemelerde bulunsa da İran kuvvetleri Irak kuvvetlerini tekrar Irak’a geri çekilmek zorunda bıraktı. Humeyni Irak’ın batı kısmında çoğunlukta olan Şii Arapların yer aldığı kesimde İslami devrimine taraftar bulmaya çalıştı. Savaş 1982’den sonra altı yıl daha devam etti. Humeyni’nin kendi ifadesi ile “bir tas dolusu zehri” içerek BM’in barış antlaşmasını kabul etmesiyle de savaş sona erdi. On binlerce İranlı sivil ve asker Irak kimyasal silah kullandığı için öldü. Irak’a silah satan ülkeler; Mısır, Basra Körfezi’nin Arap ülkeleri, Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı ülkeleri, (1983’ten itabaren) ABD, Fransa, İngiltere, Almanya, Brezilya ve (aynı zamanda İran’a silah satan) Çin. İran sekiz yıl içinde kimyasal silahlardan dolayı 100,000’den fazla kurban verdi. İran’ın toplam yaralısının 500,000 ile 1,000,000 arasında olduğu tahmin ediliyor. Tüm uluslar arası ajanslar savaş sırasında Saddam’ın İran’ın insan dalgası hücumları karşısında kimyasal silah kullandığını doğrularken İran’ın hiç kimyasal silah kullanmadığını teyit etmişlerdir. İçerik İRAN HAKKINDA GENEL BİLGİLER

Resmi adı: İran İslâm Cumhuriyeti Başkenti: Tahran (Nüfusu: 8.500.000) Diğer önemli şehirleri: Meşhed, Isfahan, Tebriz, Şiraz, Ahvaz, Abâdân, Hemedan, Kirmanşâh, Kum, Hurremşehr. Yüzölçümü: 1.648.195 km2 Nüfusu: 74.000.000 (1999 tahmini). Km2 başına düşen insan sayısı: 36.8 Nüfus artış hızı: % 3 Etnik yapı: % 66 Farisi (Pers), % 20 Türk, % 9.1 Kürt, % 3 Arap, % 0.3 Ermeni, % 0.3 Yahudi. Kalan nüfusu değişik etnik unsurlar oluşturmaktadır. Dil: Resmi dil Farsçadır. Ayrıca azınlıkların dilleri de konuşulur. Din: İranın resmi dini İslâmdır. Resmi rakamlara göre halkın % 98.8i Müslümandır. % 0.7 oranında hıristiyan, % 0.3 oranında yahudi, % 0.1 oranında Zerdüşt, % 0.1 oranında da diğer dinlerin mensupları mevcuttur. Resmi rakamlara göre Müslümanların % 10u sünnidir. Diğerlerinin büyük bir çoğunluğu Şii Caferidir. Bunların yanı sıra 1 milyona yakın İsmailiyye şiasının da bulunduğu sanılmaktadır. Hıristiyanlar Ortodokslar, Gregoryen Ermeniler, Katolik Ermeniler, Nesturiler ve Protestanlardan oluşmaktadır. Zerdüştlük eski İranlıların dinidir. Kendilerine ateşperestler de denen Zerdüştlerin inançlarının özünü ateşe tapmak oluşturur. İranda az sayıda Bahai ve Bâbi de bulunmaktadır. Resmi rakamlara göre Bahailerin oranı nüfusun % 0.1inden daha azdır. Bahailer Allahın peygamberlerde tecelli ettiğine, bütün peygamberlerin Bahailiğin kurucusu olan Bahayı müjdelemek için gönderildiğine inanırlar. Yani Bahailik İslâm kültürüne dayanmakla birlikte İslâm dairesinin dışına çıkmış olan bir fırkadır. Bâbilik de inanç ilkeleri bakımından Bahailiğe çok yakındır. Coğrafi durumu: Bir Ön Asya (Ortadoğu) ülkesi olan İran, kuzeyden Azerbaycan, Ermenistan ve Türkmenistan, doğudan Afganistan ve Pakistan, güneyden Basra ve Umman körfezleri, batıdan da Irak ve Türkiye ile çevrilidir. Yönetim şekli: İranda 1979 yılında şah rejimine karşı gerçekleştirilen devrimden sonra Caferi ilkelerine dayalı bir İslâm Cumhuriyeti kuruldu. Buna göre ülkede On iki İmamın temsilcisi sayılan velayeti fakih, en büyük dini önder sıfatıyla bütün yürütme ve yasama işlerinde son söz hakkına sahiptir. Yasama organı 270 üyeli İslâm Şura Meclisidir. Bu meclisin üyeleri dört yılda bir gerçekleştirilen seçimlerle belirlenir. Bu meclisin çıkardığı yasaların yürürlüğe girebilmesi için denetleme fakihlerinin ve velayeti fakihin onayından geçmesi gerekir. Cumhurbaşkanı da genel seçimle belirlenir ve velayeti fakihin onayından sonra göreve başlar. Başbakan cumhurbaşkanı tarafından tayin edilir ve İslâm Şura Meclisince onaylanır. İslâm Şura Meclisi cumhurbaşkanı ve başbakan hakkında gensoru açabilmektedir. Buna göre söz konusu meclisin çoğunluğunun istememesi durumunda cumhurbaşkanı veya başbakanın görevden uzaklaştırılması mümkündür. 3 Aralık 1979dan buyana yürürlükte olan İran İslâm Cumhuriyeti anayasasının onikinci maddesinde: "İranın resmi dini İslâm ve Caferi - İsnâ Aşeri (Oniki İmam) mezhebidir ve bu madde sonsuza kadar değiştirilemez" denmektedir. Yargı organları Caferi fıkhını esas almaktadır. Başsavcı ve başyargıç da Caferi müçtehitler arasından seçilir Tarihi: İran toprakları Hz. Ömer döneminde, 636 - 637 yıllarında gerçekleştirilen Kadisiyye ve 642de gerçekleştirilen Nihavend savaşlarından sonra Müslümanların eline geçti. İranın Müslümanlar tarafından ele geçirilmesiyle ülkede köklü değişiklikler gerçekleştirilmiştir. Raşid halifeler döneminden sonra İranda Emeviler, Abbasiler, Tahiriler, Saffariler, Samaniler, Buveyhiler, Ali Muhtac, Feriguniler, Selçuklular, Moğollar, Harezmşahlar, İlhanlılar, Timurlular, Türkmenler, Safeviler, Zendler, Kaçarlar ve Pehlevi Hanedanı hâkim olmuştur. Bunlardan bazıları İranın sadece bir kısmı üzerinde hüküm sürmüşlerdir. I. Dünya Savaşında Rusya ve İngiltere İran topraklarının tamamını işgal ettiler. Rusya 1917 Bolşevik ihtilalinden sonra birliklerini geri çekti. Bunun ardından İranın tamamını İngilizler işgal etti. Ancak 1920de Rus ordusunun yeniden Kuzey İrana girmesi üzerine İngiliz birlikleri bu bölgeden çekildiler. Bu bölgede Rıza Han bazı faaliyetlerde bulundu. Rıza Han 1925te, "Rıza Pehlevi" unvanıyla İngilizlerin yardımıyla İran şahı olunca işgal kuvvetleri bu ülkeyi terk etti. Rıza Pehlevi İngilizlerin İran üzerindeki çıkarlarını koruma görevini üstlendiği gibi ülkeden İslâmın bütün izlerini silmeye de çalıştı. 1935te çıkardığı kadınların İslâm hükümlerine göre örtünmelerini (tesettürü) yasaklayan yasası halkın geniş tepkisine yol açtı. Rıza Pehlevi


İran İran İslam Cumhuriyetiجمهوری اسلامی ایرانJomhūrī-ye Eslāmi-ye Īrān Slogan: 'İstiklal, özgürlük, İslam Cumhuriyeti1Esteqlāl, Āzādī, Jomhūrī-ye Eslāmī
Milli Marş: Sorood-e Melli-ye Jomhūrī-ye Eslāmi 2 Başkent Tahran En Büyük Şehir Tahran Resmi dil Farsça Yönetim- Dini Lider- Cumhurbaşkanı
İslam CumhuriyetiAyetullah Ali HamaneyMahmut Ahmedinejad Devletleşme[1] Medler MÖ 625[1] Safevi Hanedanı Mayıs 1502 İslam Cumhuriyeti 11 Şubat 1979 Sınırı Olan Ülkeler Pakistan Türkiye Afganistan Türkmenistan Irak Azerbaycan Ermenistan Yüzölçümü - Toplam - Su (%) 1.648.195 km² (18.)0,7% Nüfus - Toplam70.021.4713 Etnik Dağılım: Farslar(Persler) %51, Azeriler %24, Gileki ve Mazandarani %8, Kürt %7, Arap %3, Lur %2, Baloch %2, Türkmen %2, diğer %1 Dinsel ve mezhepsel dağılım: Şii Müslüman %89, Sünni Müslüman %10, Zerdüştçü, Musevi, Hıristiyan ve Bahai %1 GSYİH - (SAGP) 852 milyar $ (2007)[2] GSYİH - (nominal) 278 milyar $ [3] İnsani Gelişme Endeksi (2007) 0.759 (94.sırada) Para birimi İran Riyali Saat Dilimi UTC +3:30 İnternet alan adı .ir Telefon Kodu +98 1 bookrags.com 2 iranchamber.com 3 تغییرات جمعیت کشور طی سال‌های ۱۳۳۵-۱۳۸۵ (Farsça). 2007-05-16 tarihinde erişilmiştir. 4 CIA Factbook İran (Farsça: ایران (yardım·bilgi)), resmi adı İran İslam Cumhuriyeti (Farsça: جمهوری اسلامی ایران (yardım·bilgi)) / Jomhūrī-ye Eslāmi-ye Īrān, Güneybatı Asya'da ülke. Güneyde Fars ve Umman Körfezi, kuzeyde ise Hazar Denizi ile çevrilidir. Türkiye, Azerbaycan, Ermenistan, Irak, Pakistan, Afganistan ve Türkmenistan ile kara sınırına sahiptir. Başkenti Tahran'dır. Şiilik ülkenin resmi dini mezhebi ve Farsça resmi dilidir.[4] İran, MÖ 4000'lere dayanan tarihi ve var olan yerleşmeleriyle dünyadaki en eski sürekli uygarlıklardan birine ev sahipliği yapmaktadır.[5][6][7] Tarih boyunca İran Avrasya'daki merkezi konumu nedeniyle jeostratejik öneme sahip olmuştur ve bir bölgesel güçtür.[8][9] İran BM, Bağlantısızlar Hareketi, İslam Konferansı Örgütü ve OPEC kurucu üyesidir. İran siyasal sistemi 1979'da kabul edilen anayasaya göre oluşturulan bir kaç karmaşık yönetim yapısına göre işlemektedir. En yüksek devlet makamı şimdiki Ayetullah Ali Hamaney'in üstlendiği İran dini liderliğidir. İran, uluslararası enerji güvenliği ve dünya ekonomisinde geniş petrol ve doğal gaz kaynakları sonucu önemli bir konuma sahiptir. Köken Ana madde: İran sözcüğünün kökeni Daha çok bilgi için: İran isim tartışması İran sözcüğünün kökeni, Sanskritçe Aryan sözcüğünden gelir.[10][11][12] İran (ایران) sözcüğü modern Farsça'ya, Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta'da yer alan bir Proto-İrani terim olan Aryānām'dan girmiştir.[13]Ariya- ve Airiia- kelimeleri aynı zamanda Ahameniş İmparatorluğu yazıtlarında etnik bir atıf olarak yer almıştır. Orta Farsça'dan gelen Ērān terimi, Pehlevi dili'nde ʼyrʼn, Nakş-ı Rüstem'deki I.Ardeşir'in taç giyme törenini gösteren kabartmanın yanındaki yazıtta bulunmuştur.[14]Bu kabartmaya eşlik eden Partça dilindeki yazıtta İran,aryān olarak ifade edilirken, bu yazıtta, kralın sanı Orta Farsça ērān kelimesini (Pehlevi dilinde,ʼryʼn) içermektedir. I. Ardeşir'in zamanında ērān ifadesi devletten çok insanları kastederek bu anlamını korudu. Bu yazıtta İran halklarına atfen kullanılan ērān kelimesine rağmen, ērān ifadesinin imparatorluk coğrafyasını ifade etmek için kullanılması Sasani hanedanlığının ilk döneminde de görülmüştür. I.Şapur'un -Ardeşir'in oğlu ve halefi- bir yazıtında açıkça Ērān bölgelerinin içine İranlıların yerleşmediği Ermenistan ve Kafkasya'yı da dahil etmiştir.[15]Kartir kitabelerinde yüksek rahip, Anērān'ın egemenliği altındaki bölgeleri gösteren listede aynı bölgeleri saymıştır.[15]ērān and aryān kelimelerinin ikisi birden, (İranlı) Aryanların ülkesi anlamına gelen Proto-İran dilindeki Aryānām teriminden gelmektedir. Airyanem Vaejah kelimesi ve kavramı aslında İran'ın ülke isminde (Edebi olarak Aryanlar'ın ülkesi anlamında), aynen Aryānā kelimesinin modern Farsça karşılığı olan Iran (Ērān) gibi korunmuştur. 1979'daki İran İslam Devrimi'nden itibaren ülkenin resmi adı "İran İslam Cumhuriyeti" olmuştur. Ülkenin adı MÖ 6.yy'dan 1935'e kadar Pers İmparatorluğu, Acemistan gibi isimlerle bilinirken, o yıl Rıza Şah uluslararası topluluktan "İran" adını kullanmalarını istemiştir. Bir kaç yıl sonra bu isim değişikliğinin ülkenin geçmişi ile arasında bağı kopardığını iddia eden bilimadamları protesto gösterileri yapmış, 1959'da Muhammed Rıza Pehlevi her iki ifadenin resmi olarak birlikte ve birbirinin yerine kullanılabileceğini açıklamıştır. Coğrafya ve İklim [değiştir] Ana madde: İran coğrafyası Daha çok bilgi için: İran tarımı ve İran'da vahşi yaşam İran'ın uydudan görüntüsü Demavent Dağı İran'ın en yüksek noktasıdır. İran, 1 648 000 km²’lik yüzölçümü ile Türkiye’nin komşuları arasında yüzölçümü Türkiye’den büyük olan tek ülke, aynı zamanda yüzölçümü açısından, Libya'dan sonra ve Moğolistan'dan önce gelen dünyanın 18. büyük ülkesidir.[16] Ülkenin yüzölçümü kabaca İngiltere, Fransa,İspanya ve Almanya yüzölçümü toplamlarına eşit ya da Alaska'nın yüzölçümünden çok az küçüktür.[17][18] Kuzey-batıda Azerbaycan ile (432 km/268 mi)ve Ermenistan ile (35 km/22 mi)uzunluğunda; Kuzeyde Hazar Denizi;Kuzey-doğuda Türkmenistan ile (992 km/616 mi)uzunluğunda; Doğuda Pakistan (909 km/565 mi) ve Afganistan ile (936 km/582 mi) uzunluğunda ve Batıda Türkiye ile (499 km/310 mi)uzunluğunda ve Irak ile (1,458 km/906 mi) uzunluğunda ve son olarak Güneyde Basra Körfezi ve Umman Körfezi ile sınırlara sahiptir. İran'ın yüzölçümü 1,648,000 km²dir. (yaklaşık olarak 636,300 kare mil)[2] İran'da Hazar Denizi ile Huzistan kıyıları arasında İran platosu bulunmaktadır. Dünyadaki en dağlık ülkelerden biridir, coğrafyası çeşitli havza ve platoları biririnden ayıran halı gibi serilmiş sıradağlar ile biçimlendirilmiştir. Kafkas,Zagros ve Elburz sıradağları ile nüfusun yoğun olarak bulunduğu Batı bölgesi en dağlık kesimdir;en son belirtilen sıradağlar içinde yer alan Demavent Dağı 5,604 m yüksekliği ile yalnız İran'ın değil Hindukuş Dağlarının batısındaki Avrasya topraklarının en yüksek dağıdır.[19] Yükseklikleri yer yer 5000 metreye yaklaşan bu dağ sıraları iç bölgelerde çok sert bir kara ikliminin yaşanmasına neden olur. Hatta bu bölgelerde geniş çöl alanları bulunur. Ülkenin doğusunun büyük kısmında, kuzey orta bölgesinde ülkenin en büyük çölü olan Kebir Çölü (Deşt-i Kebir) ve güneyinde ise Lut Çölü (Deşt-i Lut) gibi çöl havzaları olmak üzere bazı tuz gölleri bulunmaktadır. Bunun nedeni dağ sıralarının bu bölgelere yağmur bulutlarının ulaşmasını engelleyecek kadar yüksek olmasıdır. Büyük ovalar yalnızca Hazar Denizi kıyısında ve Basra Körfezi'nin kuzey ucunda İran'ın Şatt-ül-Arap (Arvand Rūd) nehri deltasındaki sınırları boyunca bulunmaktadır. Küçük, düzensiz ovalar ise Basra Körfezi'nin Hürmüz Boğazı ve Umman Körfezine bakan kıyılarındadır. Bayağı vaşak İran bitki örtüsü : * Koyu yeşil:Orman * Fosforlu yeşil:Düzensiz orman * Açık yeşil:Step * Krem:Çöl * Pembe:Yarı çöl * Beyaz:Alüvyonlu toprak İran'ın iklimi çoğunlukla kurak veya yarı kurak ve Hazar Denizi kıyısında subtropikaldir. Ülkenin kuzey sınır bölgesinde kış aylarında sıcaklıklar neredeyse donma noktasının altına düşer ve iklim yıl boyu nemli kalır. Yaz sıcaklıkları nadiren 29 °C'yi aşar (85 °F).[20][21] Düzlüğün doğu kısmında yıllık yağış miktarı 680 mm (27 in) iken batı kısmında 1,700 mm (67 in)'den fazladır. Batıya doğru Zagros havzasındaki yerleşmelerde yazları düşük sıcaklıklar ile sıfırın altında sıcaklıkların ve yoğun kar yağışlarının yaşandığı ağır kışlar görülmektedir. Doğu ve orta bölgedeki havzalar 200 mm'lik yıllık yağış miktarıyla kurak ve yer yer çöl iklimindedir.[21] Ortalama yaz sıcaklıkları 38 °C'yi (100 °F)geçer. Güney İran'daki Basra Körfezi ve Umman Denizi kıyılarındaki ovalarının iklimi kışları ılık, yazları nemli ve sıcaktır. Yıllık yağış miktarı 135 ile 355 mm (beş ile on dört inç ) arasındadır.[21] Dağlarında ayılar, yaban koyunları ve keçiler, gazeller, yaban eşekleri, yaban domuzları, kurtlar, çakallar, panterler, bayağı vaşaklar, and tilkiler bulunur. Evcil hayvanlar olarak koyunlar, keçiler, büyükbaş hayvanlar, atlar,mandalar, eşekler ve develer bulunmaktadır. İran'da sülün, keklik,leylek ve şahin de yaşamaktadır. İdarî bölümler [değiştir] Ana maddeler: İran'ın bölgeleri ve İran'ın İlleri Daha çok bilgi için: Nüfuslarına göre İran şehirlerinin listesi İran her biri atanmış bir vali (استاندار, ostāndār;Farsça) tarafından yönetilen 30 bölgeye (Farsça; "ostān") ayrılmıştır. Bölgeler "şehristān" denilen illere ve daha sonra da sırasıyla "bahş" ve "dehestān" ismindeki daha alt yönetim birimlerine bölünmüştür. İran'ın adaları sağdaki resimde gösterilmemektedir. Adalar Hürmüzgan (20 numara) eyaletine bağlıdırlar. Tahran Eyaleti Kum Merkezi Kazvin Gilan Erdebil Zencan Doğu Azerbaycan Batı Azerbaycan Kürdistan Hamedan Kirmanşah İlam Luristan Huzistan Çaharmahal ve Bahtiyari Kohkiluye ve Buyer Ahmed Buşehr Fars Hürmüzgan Sistan ve Belucistan Kirman Yezd İsfahan Semnan Mazenderan Gülistan Kuzey Horasan Razavi Horasan Güney Horasan Devrimden sonra Şahyad Kulesi'nin adı Özgürlük Kulesi olarak değiştirildi. Milad Tower. İran dünyada en yüksek şehirleşme oranlarından birine sahiptir. 1950'den 2002 yılına kadar şehir nüfusu %27'den % 60'a çıkmıştır.[22] BM 2030 itibarıyla şehir nüfusunun %80 olacağını tahmin etmektedir.[23] İç göçmenlerin çoğu Tahran, İsfahan,Ahvaz ve Kum şehirlerinin etrafına yerleşmektedir. Tahran, 11.000.000'a yaklaşan nüfusu[24] ile İran'ın en büyük şehri ve başkentidir. Tahran ülke nüfusunun %15'ine ev sahipliği yapmaktadır. Tahran birçok büyük şehir gibi,ciddi hava kirliliği sorunu yaşamaktadır. Ülkenin iletişim ve ulaştırma ağının merkezidir. Meşhed İran'ın ikinci büyük ve İmam Rıza Türbesini barındıran şehir olduğu için dünyadaki en kutsal Şii şehirlerinden biridir. İkinci en büyük şehridir ve 2,8 milyonluk nüfusu ile Razavi Horasan bölgesinin merkezidir. İran'da turizmin merkezidir ve her yıl 15 ile 20 milyon kişi İmam Rıza'nın türbesini ziyaret eder.[25][26] İsfahan İran'daki diğer büyük şehirlerden biridir (şehir nüfusu:1,986,542).İsfahan bölgesinin başkentidir. İsfahan'daki Nakş-e Cihan Meydanı UNESCO tarafından Dünya Miras Listesi nedeniyle yeniden düzenlenmiştir. Şehir onbirinci yüzyıldan ondokuzuncu yüzyıla kadar süren geniş çeşitlilikte İslami mimari örnekleriyle doludur. Şehrin etrafındaki yerleşim yerlerinin gelişimi İsfahan'ı metropolitan bölge nüfusu açısından ikinci en yüksek nüfuslu yerleşim yeri haline getirmiştir (3,430,353).[27] İran'ın diğer büyük şehirleri Kerec (nüfusu 1,732,275), Tebriz (nüfusu 1,597,312) ve Şiraz (nüfusu 1,227,331)dır. Tebriz Eynali dağının güneyindeki Sahand volkanik yükseltisinin kuzeyinde yer almaktadır. Tebriz kuzeybatı İran'daki en büyük şehirdir ve Doğu Azerbaycan bölgesinin başkentidir. Kerec, Tahran bölgesinde, Tahran'ın 20 km batısında, Elburz dağının eteklerinde yeralır ancak şehir hızla Tahran'ın metropolitan alanının bir parçası haline gelmektedir. Başlıca kentler Tahran (11 milyon), Meşhed (2.9 milyon), İsfahan (2.2 milyon), Tebriz (2.1 milyon), Şiraz (2 milyon), Urumiye (1.3 milyon) Tahran:11.000.000 40sotoon. Kerec: 1.377.450 Şiraz: 1.279.140 Kum: 951.918 Ahvaz: 841.415 Toplum Yapısı [değiştir] CIA verilerine göre İran nüfusunun %51'sini Farslar, %24'ünü, Azeriler, %8'ini Gilaki ve Mazandarani, %7'sini Kürtler, %3'ünü Araplar, %2'sini Lurlar, %2'sini Beluciler ve %1'ini diğer etnik gruplar oluşturur.[28] İran nüfusunun dini yapısının %90'unu Şii Müslümanlar, %'8'ini Sünni Müslümanlar, kalan %2'sini ise diğer dinlere mensup insanlar (Bahailer, Sâbiîler, Hindular, Yezidiler, Ahli-Hak, Zerdüştçüler, Yahudiler ve Hıristiyanlar oluşturmaktadır.[29]İran'da diğer önemli dini azınlıklar arasında özellikle Ortodoks Gürcüler ve Ermeniler (İsfahan), Zerdüştler (Yezd) ve Bahailer öne çıkmaktadır. Ülkede az miktarda Hindu, Keldani ve Sâbiîlik inancına bağlı topluluklar bulunmaktadır. İran'da dini azınlıkların inanç özgürlüğü güvence altına alınmış olup, azınlık temsilcilerine (Ortodoks Hıristiyanlık, Musevilik ve Zerdüştlük) Meclis'te koltuk ayrılmıştır. İran hükümeti tarafından "sapkın bir inanç" olarak nitelendirilen Bahailik ise yasak olup, kimi zaman sert kovuşturmalara uğramaktadır.[30][31] Ülkenin resmi mezhebi olan Şiilik ve 12 İmam (İsna Aşeriye) inancı, ülkenin özellikle orta ve kuzey kısımlarında güçlüdür. Sünnilik inancıysa ağırlıklı olarak ülkenin kuzey-batısındaki Kürtler ile Pakistan sınırındaki Belucilerde ve Horasan eyaletinde yerleşik Türkmen aşiretlerde yaygındır. 71 milyon civarında tahmin edilen bir nüfusa sahip olan ülke, hem etnik hem de mezhepsel bakımdan büyük çeşitlilik göstermektedir. Genel nüfusun % 50'si İranî denilen karakteristiğe sahiptir.[kaynak belirtilmeli] Nüfusu 26,5 milyonu bulan ve ülkenin kuzeybatısında, "İran Azerbaycanı" olarak adlandırılan bölge ve etrafında, Doğu Azerbaycan Eyaletinin Tebriz, Nakadeh, Serab, Ahar, Merend, Boneb, Shabestar, Batı Azerbaycan Eyaletinin Hoy, Urmiye, Salmas, Maku, Takab, Miyandoab, Naghadeh, Erdebil Eyaletinin Erdebil, Parsabad, Meskinşehr, Zencan Eyaleti, Hamedan Eyaletinde yöresinde yaşayan Azeriler Fars kökenlilerden sonra en büyük etnik topluluktur. Azeriler dışında Kaşkaylar, Fars Eyaleti: Şiraz, Firuzabad, Ferreşbend, Kazerun, Abade ve Semirom. Türkmenler ise Gülistan Eyaletinde Günbed-i Kavus ve Bender-i Türkmen'de yaşamaktadır. Bunun dışında Beluçiler, Bahtiyariler gibi Fars kökenkilerden başka etnik topluluklar da ülke nüfusunun önemli bir bölümünü oluşturur. Çoğunluğu sünni olan ve Irak sınırına yakın bölgede yoğun olarak yaşayan Kürtler de 5 milyona yaklaşan nüfuslarıyla önemli bir etnik topluluktur. Kürt Alevileri, resmi mezhebin Caferilik olması sebebiyle sistemle entegre olmuştur. İran nüfusunun % 90’u Şiilerden, % 8'i sünni, % 2'i ise diğer dinlere mensuptur.[32] Tarih [değiştir] Erken Dönem (MÖ 3200; MÖ 625[1]) [değiştir] Ana maddeler: İran Tarihi, Zayande Irmağı Uygarlığı, Jiroft uygarlığı, ve Elam İmparatorluğu Eratosthenes'in takriben MÖ 200'de yaptığı dünya haritasının İngilizce bir kopyası. İran platosunun bulunduğu bölgeyi tanımlamak için Ariana (Aryânâ) ifadesi kullanılmıştır. MÖ Dördüncü Bin Yıl [değiştir] İran platosu boyunca bulunan onlarca tarih öncesi kalıntı[5][6][7] MÖ dördüncü milenyumda, Mezopotamya yakınlarında ortaya çıkan en erken uygarlıklardan yüzyıllar önce antik kültürlerin ve yerleşim yerlerinin varlığına işaret etmektedir.[33] MÖ Üçüncü ve İkinci Bin Yıl [değiştir] Proto-İranlılar ilk olarak Hindu-İranlıların ayrılmasını takiben ortaya çıkmışlar ve izleri Baktria- Margiyana Arkeoloji Bölgesine kadar takip edilmektedir.[34]Aryan, (Antik İran halkları) toplulukları MÖ üçüncü veya ikinci milenyumda İran platosuna; büyük olasılıkla birden fazla göç dalgası ile gelmiş ve yerleşmişlerdir. Proto-İranlıların "Doğu" ve "Batı" diye gruplara ayrılması göçe bağlı olarak meydana gelmiştir. MÖ Birinci Bin Yıl [değiştir] MÖ birinci milenyumda Medler, Farslar, Baktrialılar, ve Partlar batı bölgesinin nüfusunu oluştururken, Karadeniz'in kuzey steplerini Kimmerler, Sarmatlar ve Alanlar yerleşmişti. Diğer topluluklar Hindistan yarımadası kuzeybatı sınırındaki dağlık kesimde ve bugün Belucistan denilen bölgede yerleşmişlerdir. İskit toplulukları gibi diğer topluluklar batıda Balkanlara doğuda ise Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne kadar yayılmışlardır. Avesta dili c. MÖ 1000 ortaya çıkan Zerdüştçülüğün kutsal kitabı Avesta'nın kutsal ilahi ve kurallarını bir araya getirmek için kullanılmış doğuda kullanılan eski bir İrani dildir. Zerdüştçülük 7.yüzyıla kadar Ahameniş İmparatorluğu ve sonraki İran İmparatorluklarının resmi devlet diniydi. İslamiyet Öncesi (MÖ 625[1] –MS 651 ) [değiştir] Kiros Silindiri'nin tarihteki ilk İnsan Hakları Beyannamesi olduğu düşünülmektedir. Ana maddeler: Medler, Ahameniş İmparatorluğu, Selevkos İmparatorluğu, Partlar, ve Sasani İmparatorluğu Daha çok bilgi için: Pers İmparatorluğu, Roma-Pers Savaşları ve Roma Part ve Sasani İlişkileri Medler [değiştir] İran'ın bir millet ve imparatorluk (MÖ 625[1]–MS 559 ) olarak, Büyük Kiros Medler ve Perslerden Ahameniş İmparatorluğunu (MÖ 559–330)oluşturacak birleşik bir imparatorluk kurana ve daha ilerde insanlar ve kültürler arası bir birleşme olana dek zamanının en büyüğü olmak üzere birleşmesi[1], Medler ile başlar.Kiros'un ölümünden sonra , oğlu Cambyses fetihlerine, Mısır'da önemli yerleri ele geçirerek devam etmiştir. Ölümünü taht kavgası izlemiştir ve kraliyet ailesinden gelmemesine rağmen I. Darius (MÖ 522-486 arasında hüküm sürmüştür) kral ilan edildi. I.Darius antik İran krallarının en büyüğü olarak kabul edilmiştir. I. Darius Ahameniş İmparatorluğu [değiştir] Ahameniş İmparatorluğu Büyük Kiros ve I. Darius yönetiminde Pers İmparatorluğu o zamana kadar insanlık tarihindeki en büyük imparatorluk haline gelmiştir.[35]Pers İmparatorluğunun sınırları doğuda İndus Nehri ve Ceyhun nehrinden batıda Akdeniz'e uzanıyor Anadolu (günümüz Türkiye'si) ve Mısır'ı kapsıyordu. Atina MÖ 499'da Sardes'in yağmalanması ile sonuçlanan Milet'teki bir isyana destek vermiştir. Bu MÖ 5. yüzyıl boyunca süren Yunan-Pers Savaşları olarak bilinen savaşları çıkartacak olan Yunanlılara karşı bir Ahameniş harekatına neden olacaktır. Yunan-Pers savaşları sırasında Persler bazı büyük üstünlükler ele geçirmişler ve MÖ 480'de Atina'yı yıkıp yerle bir etmişlerdir. Ancak Yunanlıların bir dizi zaferinden sonra Persler çekilmek zorunda kalmışlardır. Savaşlar MÖ 449'da Callias Barışı ile sona ermiştir. Ahamenişlerin en büyük çalışması imparatorluğun kendisiydi. Zerdüşt'ün öğretilerinden kaynaklanan kurallar ve ahlak insan hakları, eşitlik ve köleliğin yasaklanmasına dayandırılan politikaları geliştiren ve uygulayan Ahamenişler tarafından sıkı bir şekilde takip edilmiştir. Zerdüştçülük Ahamenişler zamanında ve Kiros tarafından Babil'de özgür bırakılan sürgün edilmiş Yahudilerin ilişkileriyle, daha çok tanıtıldı ve İbrahimi dinleri etkiledi. Aristo, Eflatun ve Sokrates tarafından belirlenen Atina'nın Altın Çağı sırasında Yunanlıların Pers İmparatorluğu ve Orta Doğu ile temasları oluşurken Ahamenişlerin hüküm sürmüşlerdir. Orta Doğu ve Güneydoğu Avrupa halklarına sağlanan barış, asayiş, güvenlik ve zenginlik tarihte nadiren görülen bir dönemi oluşturmuş; bu dönem ticaretin bu oranda arttığı tek dönem olmuş ve bölge insanlarının yaşam standartları yükselmiştir.[36] Selevkos İmparatorluğu [değiştir] Büyük İskender Ahameniş topraklarını, son Ahameniş İmparatoru III. Darius'u MÖ 333'te Issus Savaşı'nda yenerek imparatorluğuna kattı. Ölümünden sonra çatışmalara ve imparatorluğun bölünmesine yol açacak bir kararla ele geçirdiği Ahameniş topraklarının çeşitli bölümlerini ordusunun üst düzey komutanlarının yönetimine bırakarak 328–327'de bu topraklardan ayrıldı. 700 yıl sonra hüküm süren Sasani İmparatorluğuna kadar (aşağıdaki bölüme bakınız) bu topraklarda tek bir devlet yönetimi kurulamadı. Pers İmparatorluğu [değiştir] İran Ulusal Müzesi'nden Kraliçe Musa'nın bir büstü, 1939'da Huzistan'da bir Fransız araştırma ekibi tarafından bulundu. Part İmparatorluğu M.Ö. 3. yüzyılın başlarında Yunan Selevkos İmparatorluğunu yendikten sonra İran platosunu tekrar birleşitiren ve yöneten ve aynı zamanda M.Ö. 150 ve MS 224 arası Mezopotamyayı kontrol eden Arsasid Hanedanı (اشکانیان Ashkâniân) tarafından idare ediliyordu. Partlar antik İran'ın üçüncü yerli halkından olan hanedanıydı ve beş yüzyıl hüküm sürdüler. Medlerin, Asurluların, Babil'in ve Elam'in topraklarının ele geçirilmesinden sonra Partlar kendi imparatorluklarını düzenlemek zorunda kaldılar. Bu ülkelerin eski elit tabakasından olan herkes Yunandı ve yeni egemenler eğer hükümranlıklarını sürdürmek istiyorsa kendi geleneklerini bunlara uydurmak zorundaydılar. Sonuç olarak, şehirler eski antik haklarını korudu ve sivil yönetimler ancak belli oranda rahatsız edildiler. Partlar doğuda, Roma'nın genişlemesini Kapadokya (orta Anadolu'da) sınırlandırdığı için Roma İmparatorluğu'nun baş düşmanlarıydı. Partlar zırhlı ve ağır silahlı ve hafif silahlı ancak hareketli atlıları kullanarak kendi topraklarını yaklaşık 300 yıla yakın bir süre savundular.[37]Roma'ın en sevilen generali Marcus Antonius MÖ 36'da Partlılar'a karşı, sonucunda 32.000 asker kaybedeceği büyük bir sefer düzenledi. Roma İmparatoru Augustus zamanında Roma ve Part İmparatorluğu aralarındaki sorunları diplomasi aracılığıyla çözüyordu. Bu gelişmeler sırasında Partlar kendi ordularında Marcus Antonius'tan ve MÖ 53'te Harran'da "müthiş bir bozguna" uğrattıkları Marcus Licinius Crassus'den elde ettikleri deneyimlerle o dönem çok takdir edilen Roma Lejyon standartlarına, "altın kartallar"a göre bir düzenlemeye gittiler.[38] Sasani İmparatorluğu [değiştir] I. Ardeşir'in Sasani döneminde yapılmış kabartması İmparatorluk düzeninin gevşediği ve son kralın imparatorluğun vasallarından biri olan I. Ardeşir tarafından yenilmesi üzerine Part İmparatorluğu MS 224'te sona erdi. I. Ardeşir Sasani İmparatorluğu'nu kurdu. Ülkeyi ekonomik ve askeri alanda reformlarla geliştirmeye başladı. Sasaniler Ahamenişler tarafından çizilen sınırlar içinde, onlara Erânshahr veya Iranshahr, , "Aryanların Ülkesi" İranlılar diye atıfta bulunarak, başkentleri Tizpon olmak üzere imparatorluklarını kurdular.[39]Romalılar arka arkaya I. Ardeşir,I. Şapur ve II. Şapur ile girdikleri savaşları kaybettikleri için çok sorun yaşadılar. [40] Sasani hükümranlığı döneminde Roma İmparatorluğu'na karşı kazanılan zaferler Roma'da o kadar büyük bir karamsarlık yarattı ki tarihçi Cassius Dio şunları yazmıştır: “ Bu bizim için büyük bir korku kaynağı idi. Doğudaki lejyonlarımız için Sasani Krallığı o kadar ürkütücüydü ki çok azı onlarla savaşmak istiyor geri kalanlar ise savaşma konusunda tamamen isteksiz davranıyordu..[41] ” Part ve daha sonra Sasani devrinde İpek Yolu üzerindeki ticaret Çin, Mısır, Mezopotamya, İran, Hindistan ve Roma medeniyetlerinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır ve modern dünyanın temellerinin atılmasına yardımcı olmuştur. Partlılardan geriye kalan kalıntılar bazı açılardan klasik Yunan etkileri taşır ve çoğunlukta kendi oryantal anlayışlarını sergiler; "Part sanat ve yaşamını ifade eden kültürel farklılığın" açık bir ifadesi olarak.[42]Partlılar, Avrupa Romanesk mimarisini andıran ve muhtemelen bu mimariyi etkilemiş olduğu Tizpon'da örnekleri görülen Part stili mimari tasarımların yaratıcılarıydılar.[43][44]Sasanilerin yönetiminde İran Çin ile ilişkilerini geliştirdi, Sasani sanatı, müziği ve mimarisi büyük atılım gerçekleştirdi ve Nizip Okulu ve Gundeşapur Akademisi gibi dünya çapında tanınan bilim ve araştırma merkezleri oluşturuldu. Bu dönemde batıda Hıristiyanlığın doğuda Budizm ve Manicilik gibi dinlerin yayılması sonucunda Zerdüştçülük İran birliğinin sağlamlaştırılması için ulusal bir devlet dini olarak örgütlendi. Ayrıca yine bu dönemde yazılı kültüre geçilmiştir. Kutsal metinlerin derlenmesinden oluşan enderzler, Zerdüştlüğün kutsal kitabı olan Avesta, dini ya da dindışı gelenekler ve İran’ın ulusal destanı sayılan Şehname bu dönemde kaleme alınmıştır. MS 630’larda başlayan Müslüman Arap akınları Sasani egemenliğine 651 yılında son vermiş ve İslamiyet’i İran’da yaymıştır. 632'de Arap yarımadasından Sasani İmparatorluğuna saldırılar başladı. İran El Kadisiye Savaşı'nda İran'ın İslami Fethi'ne yol açacak şekilde yenildi. Orta Çağlar (652–1501) [değiştir] Ana maddeler: İran'ın İslamlaşması, Abbasiler, İlhanlılar, Büyük Timur İmparatorluğu, ve Moğol İmparatorluğu Daha çok bilgi için: Harezmşahlar Devleti, Selçuklular, Büveyhoğulları ve Gazne Devleti İran Hanedanları Haritası c. 1000 Emeviler [değiştir] İran'ın İslam devleti tarafından fethinden sonra İran Emeviler'in yönetimine girdi. Fakat İran tam anlamıylada İslamlaşmadı. Ancak İran'ın İslamlaşması İran toplumunun kültürel, bilimsel ve siyasi yapısı içinde derin dönüşümlere neden oldu: Olgunlaşmış İran edebiyatı, İran felsefesi, İran bilim ve teknolojisi ve İran sanatı yeni oluşan İslam medeniyetinin ana öğeleri haline geldi. Kültürel, politik ve dini olarak İran'ın İslam medeniyeti'ne eklemlenmesi çok büyük önem taşımaktadır. Son tahlilde İran'ın katkısı İslam'ın Altın Çağı'nın oluşmasında çok etkili olmuştur.[45] Abbasiler [değiştir] Ebu Müslim, Emevileri Şam'dan çıkardı ve Abbasilerin Bağdat'ı fethetmesine yardım etti. Abbasi halifeleri, sıklıkla vezirlerini İranlılardan seçerdi ve İranlı valilerin ciddi anlamda yerel otonomi yetkileri vardı. Tahiriler ve Samaniler [değiştir] 822'de Horasan Valisi Tahir bağımsızlığını ilan etti ve yeni bir Pers hanedanlığı olarak Tahirîler hanedanlığını kurdu. Samaniler döneminde İran'ın bağımsızlığını kazanma çabaları daha da güçlendi.[46] İran'da Araplaştırma denemeleri hiç bir zaman başarılı olamamıştır ve İranlılar için Shuubiyah gibi akımlar Arap istilacılarla ilişkilerde bağımsızlıklarını kazanma konusunda işleri kolaylaştırıcı ve hızlandırıcı görevi görmüştür. Abbasiler sonrası dönemin kültürel canlanması İran ulusal kimliğinin yeniden su yüzüne çıkmasına yol açmıştır. Bu kültürel akım 9. ve 10.yüzyıllar sırasında zirve yapmıştır. Bu akımın en açık etkisi Perslerin dili ve İran'ın resmi dili olan Farsçanın günümüze kadar sürekliliğinin sağlanmasıdır. İran'ın en güçlü epik şairi Firdevsi Farsça'nın günümüzde yaşamasının en önemli destekçisi olarak kabul edilmektedir. Jāmī'nin "Sufi'nin Gül Bahçesi" minyatürü, 1553. Bu çalışma Timur dönemindeki bir çok çalışmada olduğu gibi Pers şiiri ile Pers minyatürünün bir karışımıdır. Bir sessizlik döneminden sonra İran ayrı, farklı ve değişik bir öğe olarak İslam'ın içinde belirdi. İslam'ın fethinden sonra İran felsefesi, eski İran felsefesi, Yunan felsefesi ve gelişen İslam felsefesi ile geliştirdiği değişik ilişkilerle farklılaşacaktır.İşrakilik ve Aşkınlık Felsefesi o dönemin İran'ında iki ana felsefe geleneği olarak kabul edilmekteydi. Gazneliler [değiştir] Gazneli Mahmut başkenti İsfahan ve Gazne olan büyük bir imparatorluk kurduğunda bu akım başarıyla 11. yüzyıla ulaşmış oluyordu. Selçuklular [değiştir] Takipçileri olan Selçuklular egemenlik alanını Akdeniz'den Orta Asya'ya kadar genişletti. Kendilerinden önce gelenler gibi imparatorluğun divanı , Nizamiye'yi oluşturan İranlı vezirlerin elindeydi. Bu dönemde İranlı yüzlerce araştırmacı ve bilimadamı teknoloji, bilim ve tıbba, daha sonra Avrupa Rönesansının doğuşunu destekleyecek şekilde çok büyük katkı sağladı.[47] Harezmşahlar Devleti ve Cengiz Han [değiştir] 1218'te Harezmşahlar Devleti'nin doğu bölgeleri olan Maveraünnehir ve Horasan Cengiz Han'ın istilasına uğradı. Bu dönemde yarım milyondan fazla İran nüfusu öldürüldü;[48]Nişabur gibi kentlerin caddeleri "kan nehirlerine döndü"; etrafına şehrin kedi ve köpek kulubelerinin itina ile yerleştirildiği insan kafalarından oluşan piramitler yapıldı.[49] 1220 ve 1260 rasında İran'ın nüfusu bu kitlesel katliamlar ve açlık sonucu 2,500,000'dan 250,000'e düştü.[50] Cengiz Han torunlarından biri olan Hülagû Han Fransa Kralı IX.Louis'e yazdığı bir mektupta İran'a ve Halife'ye karşı yaptığı akınlarda tek başına 200,000 kişinin öldürülmesinin sorumluluğunu üstleniyordu.[51] Timur [değiştir] Başkentini Semerkand'da kuran başka bir fatih olan Timur onu takip etti.[52] Bu yıkım dalgaları etkileri Nişabur gibi bir çok şehrin bu saldırılar öncesi nüfuslarına yeniden kavuşmasını sekiz yüzyıl kadar; 20.yüzyıla kadar engelledi.[53]Ancak hem Hülagû Han hem de Timur ve onların takipçileri kendi tarzlarını ve gelenekleri fethettikleri yerinkilere göre değiştirip tamamen Pers kültürüne uygun yaşadılar.[54] Erken Modern Dönem (1501–1921) [değiştir] Ana maddeler: Safevi Hanedanı, Afşar Hanedanı, Zand hanedanı, ve Kaçar Hanedanı Daha çok bilgi için: Rus-İran Savaşları, İngiltere-İran Savaşı, Türk-İran Savaşı ve Ajax Operasyonu Şah İsmail , Safevi Hanedanı (1501 ile 1736 arası)'nın kurucusudur. Safevi Hanedanı [değiştir] İran'ın ilk Şii İslam devleti Şah İsmail tarafından Safevi Hanedanı (1501 ile 1736 arası) yönetiminde kuruldu. Safevi Hanedanı ilerleyen zaman içinde büyük bir politik güç haline geldi ve çift taraflı devlet antlaşmaları yapmaya başladı. Safevilerin en güçlü oldukları zaman I. Abbas'ın hükmettiği dönemdir.[55]Safevi Hanedanı Osmanlı İmparatorluğu, Özbek kabileleri ve Portekiz İmparatorluğu ile sık sık çatışıp savaştı. Safeviler başkentlerini Tebriz'den alarak önce Kazvin'e sonra da dönemlerinde sanata verdikleri destek ile İran estetik düzeyi yüksek üretim dönemlerinden birini yaşadığı İsfahan'a taşıdılar. Dönemlerinde ülke yönetiminde merkezileşme arttı; ordunun moderleştirilmesinde ilk adımlar atıldı ve mimaride İsfahani tarz gelişti. 1722'de Afgan isyancılar I. Hüseyin'i yendi ve Safevi Hanedanı'na son verdi. Afşar Hanedanı [değiştir] Nadir Şah Ancak 1735'te Nadir Şah başarılı bir şekilde Afgan isyancıları İsfahan'dan çıkardı ve Afşar Hanedanı'nı kurdu. 1738'de aralarında Taht-ı Tavus, Işık Dağı elması ve Işık Denizi elmasının da bulunduğu kraliyet hazinelerini güvence altına alacak bir sefer yaptı.Ne var ki hükümdarlığı çok uzun sürmedi 1747'de bir suikast sonucu öldü.Ölürken yaninda bulunan karısı Kenya kökenli El Fatima ya iran tahtini birakti.El Fatima nin zenci olmasi nedeniyle Iran halki bu kadın şahı kabul etmedi ve yarı zenci olan Nadir şahın küçük kızı El Hebübe ye tahti birakmak zorunda kaldi.El Habübe Bu sirada 21 yaşlarında güzel bir kızdı Afgan şahı Şeyhsüvari El Hamd la evliydi dolayısıyla ıran Tahtı 2 türk kadından sonra Afgan hanedanına gecerek siyasi varlıgını sürdürmeye devam etmiştir. Zand Hanedanı [değiştir] Meşhed kökenli Afşar hanedanlığı, 1750'de başkentini Şiraz'da kuran Kerim Han Zand tarafından kurulan Zand hanedan tarafından takip edildi. Onun yönetimi görece bir barış ve refah sağladı. Kaçar Hanedanı [değiştir] Zand hanedanı Lotf Ali Han Aga Muhammed Han tarafından idam edilinceye kadar üç kuşak sürdü ve yeni hükümdar Tahran'ı 1794'te Kaçar hanedanı'nın doğuşunu gösterecek şekilde başkent yaptı. Yetenekli Kaçar yöneticisi Amir Kabir diğer modernleşme reformları arasında İran'ın ilk üniversitesini de kurmuştur. Kaçar hanedanı döneminde İran Rus-İran Savaşları sonucunda Rus İmparatorluğu ve İngiliz İmparatorluğuna karşısında Gülistan Antlaşması, Türkmençay Antlaşması ve Akhal Antlaşması ile topraklarının neredeyse yarısını kaybetmiştir. Büyük Oyun'a rağmen İran egemenliğini korumayı becermiş ve çevresindeki diğer ülkelerin tersine asla sömürgeleştirilememiştir. Sürekli tekrarlanan dış müdahaleler ve yozlaşan ve zayıflayan Kaçar yönetimi, bir Parlamenter monarşi içinde ülkenin ilk parlamentosunu oluşturan İran Anayasa Devrimi ve Kaçar hanedanının egemenliğine son veren Tütün Protestosu gibi protestolara yol açmıştır Settar Han İran Anayasa Devrimi'nin anahtar kişisiydi. 1908’de İran’da petrolün bulunması bir dönüm noktası oldu. Böylece hem emperyalist güçlerin İran üzerindeki hesapları hem de İran’ın 20. yy.’ına damgasını vuracak olan karmaşık sosyo-ekonomik yapı ortaya çıktı. İran’ın kırsal kesiminde feodalizm egemendi ve büyük toprak sahipleriyle topraksız köylüler arasındaki uçurum oldukça derindi. Şehirlerde ise bazargan ya da çarşı adı verilen geleneksel küçük burjuvazi, esnaf tarihsel olarak etkin bir sınıf olarak göze çarpmaktaydı. Bu sınıf aynı zamanda toplumun en çabuk örgütlenebilen kesimini oluşturmaktaydı. Özgün bir hiyerarşiye sahip olan İran uleması, mollalar hem toprak sahipleri hem de çarşı esnafı arasında nüfuz sahibiydi. Pek çok açıdan bu sınıfların çıkarlarının temsilciliğini üstlendiği gibi vakıf mülklerine sahip olması açısından kendisi de ekonomik olarak toprak sahibi sayılırdı. Petrolün ekonomik bir ürün olarak devreye girmesiyle birlikte kapitalist ilişkilerin ülkede yayılmaya başlaması sonucunda bir ticaret burjuvazisi ve işçi sınıfı da ortaya çıkmış, 1940’lardan itibaren etkinliğini artıracak olan sanayi burjuvazisinin öncülleri oluşmaya başlamıştı. Ülke, emperyalist ülkeler açısından ise artık, en güçlünün en büyük dilimi alacağı bir pasta olarak görülmekteydi. Kaçar Hanedanı İran tarihindeki son Türk hanedandır. Bu tarihten sonra Türkler bir daha devlet denetimini elle geçirememişlerdir. Geç modern dönem (1921–) [değiştir] Ana maddeler: İran İslam Cumhuriyeti tarihi, İran Devrimi, İran-Irak savaşı, ve Pehlevi Hanedanı Daha çok bilgi için: Operasyon Ajax Rıza Şah [değiştir] Şah Rıza Pehlevi "İngiliz ajanı Sir Ardeşir J. Reporter aracılığıyla İngilizlere tanıtılan Rıza Pehlevi, 1921 darbesiyle İngilizler için çalışmaya başladı ve 1923 yılında başbakan ve sonunda 1925 yılında İran şahı oldu. İngilizlerin himayesi altında İran’daki birçok sosyalist, nasyonalist ve etnik hareketi bastırmayı başardı. 1925 yılında Kaçar hanedanlığını devre dışı bırakarak kendi Pehlevi hanedanlığını kurdu. Kısa sürede Azerbaycan, Arabistan (Huzistan), Luristan ve Kürdistan gibi büyük bölgelerin yarı özerk konumunu ortadan kaldırarak tüm yetkileri Tahran’da merkezileştirdi. Aynı zamanda Farsça olmayan dillerin kullanımını da yasakladı ve bu yasakları kendi aşırı nasyonalist ideolojisi doğrultusunda tüm ülkede uygulamaya başladı. Yönetimi merkezileştirmek doğrultusunda Farsçayı tek yasal dil olarak tanıdı ve diğer milliyetlere ait dillere yasak koydu. Kürtçe, Lurice ve yabancı olan yani Hint-Avrupa dilleri olmayan Türkçe ve Arapça gibi diller de Farsçanın bozuk lehçeleri olarak baskı altında tuttu. Fars olmayan topluluklar böylelikle kendi yerli kültürlerini, dillerini, tarihlerini ve gündelik yaşam biçimlerini söküp atmaya mecbur edildiler."[56] Rıza Şah zamanında, "devlet bütçesinden, Farsçılık propagandası yapan edebiyatçılara, tarihçilere, eğitimcilere ve sanatçılara büyük bir bütçe tahsis edildi."[57] Bunun en önemli örneği 1925 yılında Ahmed Kesrevi tarafından yayınlanan “Azerice, ya da Eski Azerbaycan’ın Dili” kitabıdır. Kitapta Azericenin, Türkçe ile ilgili olmadığı ve aslında Farsçanın bir lehçesi olduğu savunulmuştur. Bir diğer örnek ise Tudeh Partisinin kurucularından sayılan Arani’dir. Arani, kendi döneminin birçok entelektüeli gibi, Farslaştırma siyasetinden himaye ediyordu. "Azerbaycan’la ilgili bir makalesinde, Azerbaycan’ı “İran’ın beşiği” saymakta ve Azerbaycanlıların Farsçayı vahşi Moğolların saldırısı sonucu unuttuğunu savunmaktadır. Arani’ye göre bu olay çok tehlikelidir, çünkü Azerileri yanlışlıkla Türk olduklarına ve İran’dan ayrılmaları gerektiğine ikna etmektedir. Ona göre bu sorunu çözmek için devlet, Türkçeyi ortadan kaldırmalı ve Farsçayı yaygınlaştırmak için her türlü girişimi yapmak zorundadır."[58] Rıza Şah sanayileşmeyi, demiryolu taşımacılığını ve yapımını başlatıp İran’da yükseköğretimin temelini attı. Rıza Şah, Rusya ve İngiltere arasında bir denge politikası yürüttü ancak II. Dünya Savaşı başlayınca Almanya ile yakınlaşması Britanya ve Rusya’yı alarma geçirdi. 1941’de 2. Dünya Savaşı boyunca İran demiryolundan yararlanmak amacıyla İran’ı İngiltere ve SSCB işgal etti. İşgalin ardından müttefik güçleri, Şah Rıza’nın ülkedeki Alman görevlilerin sınırdışı edilmesi yönündeki isteklerini kabul etmemesi üzerine Şah, oğlu Muhammed Rıza Pehlevi lehine tahtından feragat etmeye zorlandı. Şah Rıza’nın ülkeden uzaklaştırılmasının ardından esas olarak işgal güçlerinin denetiminde olmak kaydıyla Muhammed Rıza Pehlevi iktidarı başlamış oldu. Muhammed Rıza Pehlevi [değiştir] Muhammed Rıza Pehlevi ve Kraliçe Farah ABD’ye bir ziyaret sonrası ayrılırken. Şah Rıza dönemine göre nispeten demokratik bazı açılımlar sağlandı; siyasi tutuklular özgür bırakıldı, basına yönelik sansür(karartma) kaldırıldı, siyasal ve toplumsal örgütlenmelere izin verildi. Artık sesini duyurma olanağı bulan çeşitli toplumsal ve siyasal muhalefet hareketleri bu özgürlük ortamından yararlanarak reform taleplerini yükseltmeye başladılar. Daha sonraki yıllarda ülkenin siyasal ve toplumsal yaşamını büyük ölçüde etkileyecek olan Marksist kökenli Tudeh (Kitle) Partisi de bu ortamda, 1941 yılında kuruldu ve işçi yasası, toprak reformu, kadın hakları gibi geniş toplumsal tabanı kucaklayan talepleriyle önemli destek buldu. İngiltere, SSCB ve ABD’nin çıkar mücadelesine sahne olan İran’ın, 1942’de imzalanan anlaşmanın ve 1943’te yapılan Tahran Konferansı’nın ardından, bu üç devlet tarafından yeniden inşaa edilmesine karar verildi; fakat SSCB bu anlaşmaya uymayarak denetimi altındaki bölgede sosyalist nitelikli, biri Azeri, öbürü Kürt olmak üzere iki özerk cumhuriyet kurdurdu. İşgal bölgesini de 1946’da, İran’ın kuzey petrol yataklarını işletme konusunda imtiyazlı bir anlaşma imzaladıktan bir ay sonra boşalttı. SSCB işgalinin sona ermesinden hemen sonra İran, bu iki özerk cumhuriyetin varlığına güç kullanarak son verdi. SSCB’ye verilen imtiyaz da ülke içindeki milliyetçilerin ve İngiltere’nin baskısıyla 1947 yılında geçersiz kılındı. Operasyon Ajax Musaddık'ın tutuklandığı gün 19 Ağustos 1953'te çıkan olaylar İran eski başbakanı, Dr. Muhammed Musaddık. Fakat tüm bu gelişmeler ülke içindeki milliyetçi muhalefeti güçlendirmişti. Giderek etkinliğini artıran Ulusal Cephe, 1951’de halkın büyük çoğunluluğunun da talebi olan petrolün ulusallaştırılması kararının Meclis’te kabul edilmesini sağladı. Bu karara karşı çıkan Başbakan Razmara’nın öldürülmesinin ardından çıkan ayaklanmadan sonra Şah, Ulusal Cephe’nin lideri Muhammed Musaddık’ı başbakanlığa getirmek zorunda kaldı. Batıda eğitim görmüş, bağımsızlıktan ve ulusal egemenlikten yana olan bir milliyetçiliği savunan Musaddık’ın ilk işi; petrolün ulusallaştırılması yönündeki kararı onaylamak oldu. Bu karar ve Musaddık’ın bağımsızlıkçı politikası İngiltere ve ABD’nin tepkisini çekmekteydi. Fakat bir süre sonra, başta Musaddık’a destek veren ulema, Muhammed Musaddık’ın Sovyetler’le yakınlaşmasından kaygılanarak hükümete verdikleri desteği geri çektiler ve Ulusal Cephe dağıldı. Tudeh Partisi ise Musaddık’ı desteklemeye devam etmekteydi. Bu durumdan rahatsız olan ordu içindeki bir grup CIA’in de desteğiyle bir darbe düzenlediler. 1953 yılında Şah, Musaddık’ı görevden almaya çalıştı fakat çıkan isyanın ardından ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Buna karşılık İngilizler ABD’yi Musaddık’ı devirmek için hazırlanan bir plana dahil olmaya davet etti ve 1953’te Başkan Dwight D. Eisenhower Operasyon Ajax’ın yapılmasını onayladı. Operasyon yapıldı ve Musaddık 19 Ağustos 1953’te tutuklandı. Şah ise kaçmış olduğu Roma’dan dönerek tekrar görevini devraldı. Bu gelişmelerin ardından İran petrollerinin işletilmesi için, % 50 hakkı İran’da olmak üzere çok uluslu bir konsorsiyum oluşturuldu. Operasyon Ajax’tan sonra Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetimi giderek otokratikleşti. ABD’nin desteği ile Şah İran’ın altyapısını modernleştirirken kendisine muhalif bütün siyasi oluşumları istihbarat örgütü SAVAK aracılığıyla ezdi. 1953’te yaşanan olaylar İran’ın siyasal ve toplumsal yaşamı için bir dönüm noktası sayılabilir. Musaddık’ın devrilmesiyle sonuçlanan süreçte bölünen yalnızca uygar milliyetçi güçler olmadı. Tudeh Partisi’nde de kırılmalar yaşandı. Partiden kopan gençlik örgütünden silahlı mücadeleye başlayan Halkın Fedaileri ve Halkın Mücahitleri örgütleri doğdu. Bu örgütlerin de içinde yer aldığı İran sol hareketi, 1960’lı yıllarda kitlesel etkinlik gösterse de, sol hareketin giderek kitle hareketinden silahlı mücadeleye kaymasıyla toplumsal tabandaki etkisini yitirmiş oldu. Musaddık’ın iktidara gelmesinde de önemli rol oynayan işçi hareketi ise etkinliğini kaybetse de etkisini İslam Devrimi’ne kadar sürdürdü. Hatta devrimi başlatan, rafineri ve petrol işçilerinin grevi olacaktı. Ak Devrim [değiştir] Musaddık iktidarının sonundan İslam Devrimi’ne uzanan süreçte büyük önem taşıyan gelişmelerden biri Şah’ın 1962 yılında gündeme getirdiği “Ak Devrim” adını verdiği reform paketidir. Ülkede siyasi istikrarı sağlayan Şah Muhammed Rıza petrol gelirinin de yardımıyla sosyo-ekonomik yapıyı sarsıcı biçimde değiştirmekteydi. Bir yandan istihdam artıp, ücretler yükselirken sanayi toplumuna hızlı geçişin sancıları çok güçlü bir şekilde kendini hissettiriyordu. Köylerinden ayrılan milyonlarca topraksız köylü şehirlerin etrafındaki gecekondu bölgelerinde toplanmaktaydı. Bir yandan yeni üretim biçimlerine bağlı olarak ortaya çıkan bir sanayi burjuvazisi giderek zenginleşirken yoksul, işsiz ve umutsuz, ekonomik olduğu kadar siyasal olarak da dışlanmış milyonlar da büyük kentlerin dışında öfkeli bir muhalefetin koşullarını oluşturuyordu. 1953’ün şaşkınlığıyla bölünüp gücünü yitiren sol, bu kitlelerle ilişki kuramazken; ulemanın etkinliği giderek artmaktaydı. Şah’ın modern kapitalizm yolunda ilerlemek için yürürlüğe koymaya çalıştığı reform ise çarşı, ya da bazargan adı verilen ve geleneksel olarak İran’ın siyasal, toplumsal yaşamında büyük önem taşıyan küçük ve orta sınıf esnafın, toprak sahiplerinin ve ulemanın tepkisini çekti. Toprak reformu, seçim reformu ve kadınlara oy hakkının tanınması, devlet işletmelerinin hisselerinin belirli oranda satılması gibi düzenlemeleri içeren Ak Devrim böylelikle tarıma dayalı ekonomiyi devre dışı bırakıp, toprak sahiplerini sanayi yatırımlarına yönelterek sağlam bir kapitalist ekonomik yapı kurmayı hedefliyordu. Ayrıca Şah’ın ulus inşa süreci için bir engel olarak gördüğü çarşı da bu şekilde tasfiye edilebilecekti. Yine bu hedef doğrultusunda eğitim, sağlık gibi alanlarda çeşitli düzenlemeler öngörülmekteydi. Bunun dış politikadaki yansımaları da İran’ın giderek bölgede ABD’nin jandarması rolüne soyunması şeklinde gerçekleşti. 1970’lerde petrol fiyatlarının aşırı artmasıyla bir yandan içerideki modernleşme hamlesini ve bir sanayi atılımını finanse eden İran, bir yandan da satın aldığı gelişmiş silahlarla askeri güç haline gelerek Basra Körfezi’ndeki askeri varlığını fiilen pekiştiriyordu. Söz konusu reformların tehdit ettiği sınıflar ve kadınların oy hakkı başta olmak üzere bazı yeniliklere karşı çıkan ulemanın kurduğu ittifak, mutsuz yoksul kitlelerin öfkesiyle birleşerek Devrim’e ulaşan süreçte geri dönülmesi zor bir dönemecin aşılmasına neden oldu. Seçim reformuna ulemanın tepki göstermesiyle başlayan olaylar sonucunda pek çok kişi öldü. Bu olaylar sırasında, 1979 Devrimi’nin manevi önderi haline gelecek din adamı Ayetullah Humeyni de siyasal bir önder olarak sivrilmekteydi. Humeyni olaylardan sorumlu tutularak tutuklandı, 18 ay hapiste tutuldu. 1964’te bırakılmasından sonra Humeyni ABD hükümetini açıkça eleştirdi. Şah General Hasan Pakravan’ın yönlendirmesiyle Humeyni’yi sürgüne yolladı. Humeyni önce Türkiye’ye, sonra Irak’a, en sonunda ise Fransa’ya gitti. Sürgünde Şah’ı eleştirmeye devam etti. İslam Devrimi ve sonrası [değiştir] İran Devrimi, aynı zamanda İslam Devrimi [59][60][61]olarak da bilinir, Ocak 1978’de Şah karşıtı ilk büyük halk gösterileri ile başladı.[62]Grevler ve gösteriler ülkeyi ve ekonomiyi felç ettikten sonra Şah Şubat 1979’da ülkeden kaçtı ve büyük bir halk kitlesinin karşılamasıyla Ayetullah Humeyni İran’a geri döndü.[63] Pehlevi Hanedanı 11 Şubat’ta İran ordusu, gerillalar ve militanlar sokak savaşlarında Şah’a bağlı silahlı gruplara karşı üstünlük sağlayınca kendini “tarafsız” ilan etmesiyle tamamen çöktü. 1 Nisan 1979’da İran resmen İslami Cumhuriyet oldu.[64][65] Aralık 1979’da ülke teokratik bir Anayasa’yı ve Humeyni’nin ülkenin Dini Lider i olmasını onayladı. Genel af çıkarıldı, belirli bir süre, düzenleme için müzik ve gazete yasağı konuldu. Beni Sadr cumhurbaşkanı oldu. Devrimin hızı ve gerçekleşmesi dünyada bir çok kişide şaşkınlık yarattı,[66] çünkü ciddi olarak ne askeri bir karşı koyuş, ne mali bir kriz ne de bir karşı ayaklanma yaşandı.[67] Hem milliyetçi hem de Marksist muhalif gruplar İslami gelenekçilerle birlikte Şah’a karşı mücadele etmelerine rağmen onbinlercesi Ayetullah Humeyni yönetiminde İslam Cumhuriyeti ile sonuçlanan devrim sonrasında İslami rejim tarafından idam edildi. ( Bakınız... 1988 senesi İran siyasi suçlu idamları ve Tudeh) [68] 2000 yılında Ayetullah Montazeri, yani Humeyni'nin sağ kolu, yayınladığı Hatrılar adlı kitabında, “1988 yılında 30,000 siyasi tutuklunun Humeyninin emriyle idam edildiği”[69]ni yazıyordu. İran-Irak savaşı [değiştir] Donald Rumsfeld 19-20 Aralık 1983’te Saddam Hüseyin ile görüştü. Rumsfeld 24 Mart 1983 tarihinde yeniden ziyaret etti. Aynı tarihte BM Irak’ın İran’lı askerler dönük olarak Hardal gazı ve kimyasal Tabun silahı kullandığını açıkladı.The New York Times Bağdat 29 Mart 1984; "Amerikalı diplomatlar Irak ve ABD ilişkileri açısından memnun olduklarını ifade ediyor ve her anlamda normal diplomatik bağların oluşturulduğunu düşünüyor"[70] İran’ın ABD ile ilişkileri devrim sırasında hızla kötüleşti. 4 Kasım 1979’da bir grup İranlı öğrenci, ABD büyükelçiliğinin “casus yuvası” olduğunu iddia ederek elçilik personelini rehin aldı.[71] Elçilik personelini 1953’te Muhammed Musaddık’a düzenlenen komplo gibi devrim hükümetine karşı halkı ayaklandırmaya çalışmakla suçladılar. Öğrenci liderleri Humeyni’den izin almadan elçiliği basmalarına rağmen Humeyni olayın başarıya ulaşması üzerine onları destekledi.[72]İlk birkaç ay içinde kadın ve Afro Amerikalı rehineler salıverilse de,[72] kalan elli iki rehine 444 gün bırakılmadı. Öğrenciler rehineler karşılığı Şah’ın verilmesini istedi ancak 1980 yazında Şah’ın ölümü üzerine rehinelerin casusluk suçudan yargılanması talebi gündeme geldi. Jimmy Carter yönetimin müzakere çabaları veya Operasyon Kartal Pençesi kurtarma harekâtı başarıya ulaşamadı. Ancak 19 Ocak 1981 tarihinde Cezayir Bidirisi’ne istinaden rehinler bırakıldı. Irak lideri Saddam Hüseyin kendisinin İran Devrimi’nin başlangıç aşamasında algıladığı dağınıklıktan ve İran’daki yönetimin Batılı hükümetler nezdinde itibar görmeyişinden üstünlük sağlamaya karar verdi. Devrim sırasında İran’ın güçlü ordusu dağıtılmıştı. Saddam Şah zamanından beri Irak’ın üzerinde hak iddia ettiği bölgelei ele geçirerek Irak’ın Basra Körfezine açılımını genişletme arzusu taşıyordu. Irak için en çok önem taşıyan Huzistan yalnızca Arap nüfusu açısından değil zengin petrol yatakları açısından da değerliydi. Aynı zamanda Ebu Musa ve Büyük ve Küçük Tunbs adaları da hedef haline gelmişti. Bu düşünceler içinde Hüseyin İran’a ani bir saldırı yapmayı ve başkent Tahran’a üç gün içinde ulaşmayı öngören bir plan yapmıştı. 22 Eylül 1980’de Irak ordusu savaşı başlatacak şekilde Huzistan’a girdi. Saldırı devrimci İran tarafından tamamen şaşkınlıkla karşılandı. Saddam Hüseyin’in kuvvetleri 1982’ye kadar çeşitli ilerlemelerde bulunsa da İran kuvvetleri Irak kuvvetlerini tekrar Irak’a geri çekilmek zorunda bıraktı. Humeyni Irak’ın batı kısmında çoğunlukta olan Şii Arapların yer aldığı kesimde İslami devrimine taraftar bulmaya çalıştı. Savaş 1982’den sonra altı yıl daha devam etti. Humeyni’nin kendi ifadesi ile “bir tas dolusu zehri” içerek BM’in barış antlaşmasını kabul etmesiyle de savaş sona erdi. On binlerce İranlı sivil ve asker Irak kimyasal silah kullandığı için öldü. Irak’a silah satan ülkeler; Mısır, Basra Körfezi’nin Arap ülkeleri, Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı ülkeleri, (1983’ten itabaren) ABD, Fransa, İngiltere, Almanya, Brezilya ve (aynı zamanda İran’a silah satan) Çin. İran sekiz yıl içinde kimyasal silahlardan dolayı 100,000’den fazla kurban verdi.[73]İran’ın toplam yaralısının 500,000 ile 1,000,000 arasında olduğu tahmin ediliyor. Tüm uluslar arası ajanslar savaş sırasında Saddam’ın İran’ın insan dalgası hücumları karşısında kimyasal silah kullandığını doğrularken İran’ın hiç kimyasal silah kullanmadığını teyit etmişlerdir.[74][75][76] Hükümet ve Siyaset [değiştir] Ana maddeler: İran’da Siyaset ve İktidar, İran’ın Dış İlişkileri, İran Dini Lideri, ve İran Devlet Başkanı Ana maddeler: İran Meclisi, Anayasa Koruma Konseyi, ve Dini Lider Danışma ve Çözüm Konseyi Daha çok bilgi için: İran Yargı Sistemi, Danışmanlar Konseyi ve İran şehir ve köy konseyleri İran'ın politik kurumlarının işleyiş şeması. İslam Cumhuriyetinin politik sistemi 1979 İran Anayasasına dayanmaktadır. Sistem girift bir şekilde birbirine bağlı çeşitli yönetim yapılarını kapsamaktadır. Dini Lider [değiştir] İran dini lideri İran İslam Cumhuriyeti’nin genel politikalarının tanımlanmasından ve denetiminden sorumludur. [77]Dini lider, silahlı kuvvetlerin Başkomutanıdır, askeri istihbaratı ve güvenlik operasyonlarını kontrol eder ve savaş açmada veya barış kabul etmede tek yetkilidir.[77] Yargının, devlet radyo ve televizyonunun, emniyet genel müdürlüğünün, silahlı kuvvetlerin baş yöneticileri ve 12 üyeli Anayasa Koruma Konseyi’nin 6 üyesi Dini Lider tarafından atanır.[77] Danışmanlar Konseyi [değiştir] Danışmanlar Konseyi liyakat ve sahip olunan itibara bağlı olarak İran dini liderini seçer ve görevinden alır.[78] Danışmanlar Konseyi Dini Lider’e yasal görevleri konusunda danışmanlık yapmakla sorumludur. Danışmanlar Konseyi, yılda bir kez toplanır, sekiz yıllığına genel oy ile seçilen 86 “yetenekli ve eğitimli” hukukçudan oluşur. Devlet Başkanlığı ve meclis seçimlerinde olduğu gibi Anayasa Koruma Konseyi adayların yeterliliğini belirler.[79] Konsey Dini Lideri seçer ve Dini Lider’i her zaman görevden alma konusunda anayasadan kaynaklanan yetkisi vardır.[79]Bütün toplantıları ve belgeleri çok gizlidir ve Konsey’in Dini Lider’in kararlarının herhangi bir tanesiyle çelişen bir kararı bilinmemektedir.[79] İran Devlet Başkanı [değiştir] Anayasa İran Devlet Başkanınını Dini Lider’den sonraki en yüksek devlet otoritesi olarak tanımlar.[77][80] Devlet Başkanı dört yıllığına genel oy ile seçilir ve yeniden yalnızca bir kez daha seçilebilir .[80]Başkan adayları, İslam devriminin ülkülerine bağlılıklarından emin olmak üzere mutlaka Anayasa Koruma Konseyi’nden onay almalıdır.[81]Devlet Başkanı Anayasa’nın uygulanmasından ve her konuda son sözü söyleme yetkisine sahip olan Dini Lider’e bağlı olan konular dışında yönetim yapılarının çalışmasından sorumludur. [77]Devlet Başkanı Bakanlar Kurulunu atar ve onlardan danışmanlık alır, hükümet kararlarını yönlendirir ve yasamanın önüne konacak hükümet politikalarını seçer.[82]Devlet Başkanı’na bağlı olarak sekiz kişilik yardımcılar kurulu ve yirmi iki kişiden oluşan ve Meclis tarafından onaylanması gereken bir Bakanlar Kurulu vardır. [83]Birçok başka devlette olan uygulamanın tersine İran’da hükümet orduyu kontrol etmez. Devlet Başkanı İçişleri ve Savunma Bakanı’nı atasa da, Meclis’te bu iki bakanlık için güvenoyu almadan önce Dini Lider’in açık onayını alması bir gelenektir. Iran’ın şimdiki Devlet Başkanı Mahmut Ahmedinejad 2005 İran Devlet Başkanlığı seçimlerinde seçilmiştir ve ardından 2009’da yapılan seçimlerde tartışmalı bir şekilde tekrar cumhurbaşkanı olmuştur.[84] Ali Hamaney, İran Dini Lideri İran Meclisi [değiştir] 2008 yılı itibarıyle İran Meclisi tek meclisli bir yapıdır.[85]İran devrimi öncesinde yasama iki meclisli idi ancak İran Senatosu yeni Anayasa’da kaldırıldı. İran Meclisi dört yıllığına seçilen 290 üyeden oluşmaktadır.[85]Meclis yasama faaliyetini yürütür, uluslar arası antlaşmaları değerlendirir ve ulusal bütçeyi onaylar. [86]Tüm meclis üyeleri ve Meclis’teki tüm yasama çalışmaları Anayasa Koruma Konseyi tarafından onaylanmalıdır.[86][87] Anayasa Koruma Konseyi [değiştir] Anayasa Koruma Konseyi altı tanesi Dini Lider tarafından atanan oniki üyeden oluşmaktadır. Diğerleri İran Yargı’sı tarafından aday gösterilen hukukçular arasından İran Meclisi tarafından seçilmektedir.[88][80]Konsey anayasayı yorumlar ve Meclis kararlarını iptal edebilir. Eğer bir yasa anayasa veya Şeriat ile uyumlu değilse Meclis’e düzeltilmesi için tekrar geri gönderilmektedir.[80]Çelişkili gibi görünse de Konsey İran Anayasası’na dayanarak parlamento üyelerini veto etmiştir. Dini Lider Danışma ve Çözüm Konseyi [değiştir] Dini Lider Danışma ve Çözüm Konseyi Meclis ve Anayasa Koruma Konseyi arasındaki anlaşmazlıklarda çözüm bulma yetkisine sahiptir ve Dini Lider’i ülkedeki en güçlü yönetim yapısı yapacak biçimde ona danışmanlık görevi sunar.[89] Yargı Sistemi [değiştir] Dini Lider, sırayla Üst Mahkeme ve Başsavcı’yı atayan Yargı Sistemi Başkanı atar. [79] Sulh ve ceza konuları ile ilgilenen mahkemeleri de içine alan çeşitli tipte mahkemeler ve ulusal güvenlik gibi önemli güvenlik konularına bakan “devrim mahkemeleri” de vardır. Devrim mahkemelerinin kararları kesindir ve temyiz edilemez.[79]Özel Din Adamları Yargılama Mahkemesi, dinle ilgili konulara baktığı gibi, din adamları tarafından işlendiği öne sürülen suçlara bakar. Normal yargı işleyişinin dışında çalışır ve yalnızca Dini Lider’e karşı sorumludur. Mahkemelerinin kararları kesindir ve temyiz edilemez.[79] Şehir ve Köy Meclisleri [değiştir] İran Şehir ve Köy Meclisleri’ne aday olanlar halkoyu ile dört yıllığına seçilirler. İran Anayasası’nın 7. maddesine göre Meclis ile beraber bu yerel meclisler “devletin karar alma ve yürütme organı”dır. Bu madde 1999’da ilk yerel seçimler yapılana kadar uygulanmadı. Meclislerin başkanların seçimi, belediye çalışmalarına danışmanlık yapılması, kendi bölgelerinin toplumsal, kültürel, eğitim, sağlık, ekonomik ve refah gereksinimlerini karşılayacak çalışmaların gerçekleştirilmesi ve toplumsal, ekonomik, yapısal, kültürel, eğitim ve diğer refah konularının hayata geçirilmesinde ulusal paydanın planlanması ve düzenlenmesi gibi görevleri vardır. Ekonomi [değiştir] Ana madde: İran Ekonomisi Daha çok bilgi için: N-11, İran Merkez Bankası, Tahran Borsası, İran’da ulaştırma, İran’da iletişim, İran’da inşaat ve Ekonomik İşbirliği Örgütü İran ekonomisi planlı ekonomi, petrol ve diğer büyük sektörlerde devlet işletmeciliği, köy tarımı ve küçük ölçekli özel işletme ve hizmet yatırımlarının bir karışımıdır. [90] Ekonomik altyapısı son yirmi yıl içinde düzenli bir oranda gelişmektedir ancak enflasyon ve işsizlikten etkilenmektedir.[91]21.yüzyılın başında hizmet sektörü GSMH’da en büyük yüzdeye sahip oldu; hizmet sektörünü madencilik ve imalat ve tarım izledi. 2006’da yaklaşık olarak hükümet bütçesinin %45’i petrol ve doğal gaz ödemelerinden ve %31’i vergi ve harçlardan geldi. 2000–2004 arasında hükümet harcamaları yıllık %14’lük bir enflasyon oluşturdu. Iran 70 milyar $’lık döviz rezervinin %80’ini ham petrol ihracatından elde etmiştir.[92]2007’de GSMH’nın 206 milyar $ (satınalma gücü paritesi açısından ise 852 milyar $) veya kişi başına düşen milli gelir açısından $3,160 (satınalma gücü paritesi açısından ise 12,300 $).[2]İran'ın resmi olarak yıllık büyüme oranı ise % 6.[93]Bu veriler ve çok çeşitli olan ancak küçük ölçekli sanayi yapısı nedeniyle, BM İran’ın ekonomisini yarı-gelişmiş kabul etmektedir.[94] Tahran Pehlevi döneminde modernleştirilmiş ilk şehirlerden biridir. Tahran’da gökdelenler Mayıs 2007 Hizmet sektörü GSYİH içindeki payı açısından en uzun süreli büyümeyi göstermiş olsa da sektör dengeli değildir. Üretimin serbestliği ve ambalajlama ve pazarlamanın yeni ihracat pazarlarının gelişimini desteklemesi ile beraber devlet yatırımı tarım üretimi artırdı. Ülke çapında son yıllarda birçok barajın yapılması ile büyük ölçekli sulama ve ihracat amaçlı üretilen hurma, çiçek ve fıstık gibi tarım ürünleri 1990’lar sonrasında sektörler arasında en hızlı ekonomik büyümeyi sağladı. İran’ın büyük ticari ilişkileri olan ülkeler Çin, Almanya, Güney Kore, Fransa, Japonya, Rusya ve İtalya’dır. %1.8’e yakın bir oranda istihdam sağlayan turizm sektörünün önümüzdeki 5 yıl içinde istihdam açısından % 10’luk bir oranı yakalaması bekleniyor.[95] 2004 yılında 1.659.000 yabancı turist İran’ı ziyaret etmiştir; turistlerin çoğunluğu Orta Asya cumhuriyetleri de dâhil olmak üzere Asya ülkelerinden gelirken çok küçük bir kısmı Avrupa Birliği ve Kuzey Amerika ülkelerinden gelmiştir.2000’li yılların başında sanayi hala altyapı, iletişim, denetleyici normlar ve yetişmiş personel konularında ciddi sorunlar yaşamaktadır.[96]İran turizm geliri açısından dünyada 89. sıradadır ancak aynı zamanda dünyadaki en turistik ilk on ülke arasındadır.[97] Yetersiz tanıtım, dengesiz bölge şartları, dünyadaki olumsuz imaj, turizm sektöründe etkili planlama yetersizliği turizmde büyümeyi engellemiştir. 1990’ların sonlarından itibaren İran, Suriye, Hindistan, Venezuela ve Güney Afrika gibi gelişmekte olan ülkelerle ekonomik işbirliğini geliştirdi. İran, Türkiye ve Pakistan ile ticaret ilişkilerini de geliştirmekte ve Ekonomik İşbirliği Örgütü adı verilen kurum aracılığıyla Batı ve Orta Asya’da ortak bir pazar oluşturma hedefini diğer ülkelerle paylaşmaktadır. İran, ithalat üzerinde daha çok azaltılmış sınırlamalar/vergiler ve Çarbahar, Keşim ve Kiş adaları serbest ticaret bölgeleri gibi yatırım için uygun bir iklim yaratarak milyarlarca dolar yabancı yatırım çekmeyi planlamaktadır. Şimdiki hükümet daha önceki hükümetin pazar reform planlarını takip etmeye devam etmekte ve İran’ın petrole dayalı ekonomisini çeşitlendirmeye çalışacağını ifade etmektedir. Bunu devlet yatırımlarını otomotiv, imalat, uzay sanayileri, tüketici elektroniği, petrokimya ve nükleer teknoloji gibi alanlara yaparak gerçekleştirmeye çalışıyor. İran biyoteknoloji, nanoteknoloji ve ilaç sanayilerinde de açılımlar yapmaktadır.[98] Güçlü petrol pazarı 1996’dan beri İran üstündeki finansal baskıların hafiflemesine neden oldu ve Tahran’ın borç servisinin ödemelerini yapmasını sağladı. İran’ın bütçe açıkları her zaman kronik bir sorun olmuştur; özellikle geniş ölçekli devlet sübvansiyonları; indirimli yiyecek sağlanması ve özellikle benzin satışı; tek başına enerji sektörüne maliyeti 2008 için 84 milyar dolardır. [99][100] Tarım, İran’ın geleneksel faaliyetlerinden biridir. Daha Antik dönemde yerleşik düzene geçilmiş olan ülkede doğudan gelen göçebe boylarla yaşanan gerilim ülke tarihinde belirleyici olmuştur. Bugün bile ülkede hâlâ önemli bir nüfusa sahip olan göçebe topluluklar bir sorun kaynağı olarak görülür. Ülkede tarım vadi tabanlarında, plato eteklerindeki vahalarda ve nemli alçak basınç hareketlerine açık yağış alan bölgelerde yapılır. Başlıca tarım ürünleri şekerpancarı, şekerkamışı, pamuk, tütün, pirinç, çay ve tahıllardır; fakat pirinç dışındaki ürünler ihtiyacı karşılamaktan uzaktır. Hayvancılık da İran’ın önemli ekonomik faaliyetlerinden biridir. Göçebe yaşantısını sürdüren pek çok topluluk geçimini küçük ve büyükbaş hayvan yetiştiriciliğiyle sağlar. İpekböceği ve Hazar kıyısında dünyanın en kaliteli havyarlarının elde edilmesini sağlayan mersin balığı da ülke ekonomisi için önemli hayvanlardan sayılabilir. Zanaatkârlık tarih boyunca İran için önemli olmuştur. Gerek hayvancılık ve ipek üretimine bağlı olarak gelişen halıcılık, gerekse ülkenin geleneksel sanatları sayılabilecek süslemecilik ve tezhip gibi sanatlara bağlı olarak gelişen bakır işlemeciliği, çanak çömlek yapımı gibi el sanatları İran’ın dünyada tanınmasına neden olmuş faaliyetlerdendir. Bunlarla da bağlantılı olarak, küçük ticaret, esnaflık, daha sonra da göreceğimiz gibi, ülkenin sosyo-politik yapısına etki edecek derecede önemli olagelmiştir. Bütün bu geleneksel faaliyetlere karşın, günümüzde ülkenin ekonomik kaderini tayin eden, nispeten yeni bir ürün olan petrol ve doğalgazdır. Petrol İran için öylesine önemli bir üründür ki; ülkenin son yüz yıllık tarihinin belirlenmesi, modernleşmesi ve sanayileşmesi hep petrole dayalı olarak gerçekleşmiştir. 1908’den beri işletilmekte olan petrolün tamamına yakın güneybatıdaki Huzistan bölgesinden ve Zağros Dağları ile Basra Körfezi kıyıları arasında kalan şeritten çıkarılır. İç bölgelerdeki nispeten zayıf ya da işletilmesi güç petrol yatakları ise doğalgaz bakımından zengindir. Dünya petrol rezervlerinin % 10’unun, doğalgaz rezervlerinin ise % 20’sinin İran’da olduğu tahmin edilmektedir. İran-Irak Savaşı öncesinde yıllık 300 milyon tona kadar çıkan savaş döneminde 50-60 milyon tona düşen petrol üretimi bugün hâlâ 200 milyon tonun altındadır. Ülkenin en önemli sanayi işkolu petrole bağlı olarak gelişen petro-kimya sektörüdür. Rafineriler dışında petrol ve doğalgaz boru hatları da petrolün işlenmesi ve iletilmesi açısından önem taşımaktadır. Ayrıca başta demiryolu ve karayolu olmak üzere pek çok altyapı olanağının ve diğer sanayi alanlarının geliştirilmesi de özellikle 1970’li yıllarda elde edilen petrol gelirleri sayesinde gerçekleştirilmiştir. İran ekonomisi, merkezi planlamanın, devletin ve bazı büyük şirketlerin yönetiminde olan petrol sanayisinin, küçük çapta özel ticaretin ve tarımın karışımından oluşmaktasır. İran ekonomik altyapısı son 20 yılda sürekli bir büyüme göstermese de ; ekonomi , enflasyon ve işsizlikten olumsuz etkilenmeyi sürdürmüştür. 20.YY'nin başlarında hizmet sektörü GSYIH'nin en büyük dilimini oluşturmaya başlamış, hizmet sektörünü sanayi ve tarım sektörleri takip etmiştir. Devlet bütçe gelirlerinin yaklaşık %45'i petrol ve doğal gaz gelirlerinden, %31'i ise vergilerden elde edilmektedir. 2000-2004 yılları arasında, bütçe harcamalarına yıllık %14'lük bir enflasyon oranı eşlik etmiştir. 2006 yılında İran'ın nominal GSYIH'i 195.5 milyar $ ve kişi başına düşen milli gelir 2440$ olarak hesaplanmıştır. Tüm bu rakamlar ve İran'ın çeşitli ama küçük çapta sanayisi gözönüne alındığında, Birleşmiş Milletler İran ekonomisini yarı-gelişmiş olarak sınıflandırmıştır. Hizmet sektörü, GSYIH'deki payı açısından uzun vadede en hızlı artışı göstermesine karşın, inişli çıkışlı bir grafik sergilemektedir. Devlet yatırımları, üretimin serbestleştirilmesi ve yeni dışsatım(ihracat) pazarlarının bulunması ile birlikte tarımda patlama yaratmıştır. Ülke çapında inşa edilen birçok baraj sayesinde, büyük ölçekte sulama projeleri hayata geçirilmiş, ihracata ve sanayiye yönelik tarım geliştirilmiş ve böylece 90'lı yıllarda İran'daki başka hiçbir sektörün elde edemediği bir büyümeye elde edilmiştir. Her ne kadar 1998-2001 yılları arasında art arda yaşanan aşırı kurak yıllar tarımsal çıktıyı olumsuz yönde etkilese de, tarımsal işgücünün önemli bir yüzdesini elinde tutmaktadır. İran'ın başlıca ticaret yaptığı ülkeler Çin, Almanya, Güney Kore, Fransa, Japonya, İtalya ve Rusya'dır. İran, 90'ların sonundan beri Suriye, Hindistan, Küba, Venezuella ve Güney Afrika gibi ülkelerle yaptığı ekonomik işbirliğini de geliştirmektedir. Enerji [değiştir] Ana maddeler: İran'da Enerji , İran Petrol Bakanlığı, İran Petrol Borsası, ve İran Nükleer Programı İran doğalgaz rezervi açısından dünyada ikinci ve petrol rezervi açısından dünyada üçüncü durumdadır.[101] 2005'te, kaçakçılık ve yetersiz ülke içi kullanım nedeniyle İran petrol ithalatına 4 milyar $ harcamıştır.[102] 2005'te petrol endüstrisi günde ortalama 4 milyon varil üretime ulaşmıştır;1974'te ise günde ortalama 6 milyon varil üretim yapılıyordu. 2000'li yılların başında endüstri altyapısı teknolojik yetersizlikten dolayı çok zayıflamıştı. 2005'te çok az sayıda araştırma kuyu açıldı. 2004'te, İran'ın doğal gaz rezervinin büyük bir kısmı henüz kullanıma açılmamış durumdaydı. Yeni hidroelektrik istasyonlarının eklenmesi ve klasik kömür ve petrol ile çalışan istasyonlarının hatlara bağlanmasıyla ülke kapasitesi 33,000 megavata yükselmiştir. Bu miktarın %75'i doğal gaz, %18'i petrole ve %7'si hidroelektrik enerjiye dayanmaktadır. 2004'te İran ilk rüzgar enerji ve jeotermal santrallerini açtı; ilk termal güneş santralını da 2009'da kullanıma açmaya hazırlanıyor. Nüfus artışı ve yoğun endüstrileşme elektrik ihtiyacının yılda %8 oranında artmasına neden olmuştur. Hükümet, 2010 itibarıyla 53,000 megavatlık kapasite hedefine ulaşmak için yeni gaz ile çalışan enerji santralleri etkin hale getirmeyi, hidroelektrik santarller eklemeyi ve nükleer enerji santarlleri kurmayı planlamaktadır. İran'ın Buşehir'deki ilk nükleer enerji santrali 2007 yılı itibarıyle henüz faaliyete geçmemişti.[96] Kültür [değiştir] Ana madde: İran Kültürü Daha çok bilgi için: İran Medyası ve İran Sineması Kelile ve Dimme eserinin 1429 tarihli Farsça yazımının bir sayfası İran kültürü İslam öncesi ve İslami kültürün bir karışımıdır. Büyük olasılıkla Orta Asya ve Andronovo kültüründen kaynaklanan İran kültürü, MÖ 2000’lerdeki İran bölgesi kültürünün mirasçısı olarak büyük oranda kabul edilmektedir. İkinci bin yıl sırasında entelektüellerin ve dinin ve daha önce de halkın dili olarak Farsça ile beraber İran kültürü uzun bir süre Ortadoğu ve Orta Asya’nın baskın kültürü olmuştur. İran kültürünün görece olarak Çin, Hint ve Roma medeniyetlerini etkilemesi açısından Sasani İmparatorluğu İran’da önemli ve etkili bir dönem oluşturmuştur,[103] ve aynı şekilde batı Avrupa ve Afrika’yı da etkilemiştir. .[104]Bu etki hem Avrupa hem de Asya ortaçağ sanatında önemli bir rol oynamıştır. .[105]Bu etki İslam dünyasına da taşınmıştır. Daha sonraları İslami öğrenimin filolojisi, edebiyatı, hukuku, felsefesi, tıbbı, Mimarisi ve bilimi İslam dünyasına Sasani İmparatorluğu’ndan aktarılan yapılardan oluşuyordu. İran’ın İslamlaşmasından sonra İslami töreler İran kültürüne girdi. Bunlardan en önemlisi Muharrem ayında yapılanlardır. Her yıl Aşure Günü İran’da, Ermeniler ve Zerdüştçüler dahil İranlıların büyük bir çoğunluğu Kerbela Savaşı’nda şehit olanları anma törenlerine katılır. Modern İran’da günlük yaşam Şiilik anlayışına göre düzenlenmiştir ve ülkenin sanat, edebiyat ve mimarisi İran’ın derin ulusal geleneğini ve edebi kültürünü daimi bir hatırlatıcısı durumundadır. [106] [107] İran’ın Yılbaşısı (Nevruz) İran’da baharın gelişini kutlamak için 21 Mart tarihinde kutlanan eski çağlardan kalma bir gelenektir. Bu tarih aynı zamanda Afganistan, Azerbaycan, Özbekistan, Türkmenistan, Tacikistan, Kazakistan, Gürcistan ve Ermenistan’da da kutlanmaktadır. Irak ve Türkiye’deki Kürtler tarafından da kutlanmaktadır. [108] 2004 yılında Nevruz UNESCO tarafından İnsanlığın Sözlü ve Manevi Mirası listesinde gösterildi.[109] İran sineması modern İran’da gelişmiştir ve birçok İranlı yönetmen dünya çapında yaptıkları çalışmalarla tanınmıştır. İran filmleri son yirmi beş yıl içinde üç yüzden fazla ödül kazanmıştır. En çok tanınan yönetmen Abbas Kiyarüstemi’dir. İran medyası özel ve kamu işletmeciliğinin bir karışımıdır ancak kitaplar ve filmler yayınlanmadan önce Kültür ve İslami Rehberlik Bakanlığı tarafından mutlaka onaylanmalıdır. Onay almayan filmler genellikle devlet sansürüne uğramıştır. İnternet İran gençliği arasında inanılmaz oranda yayılmış durumdadır. İran bugün dünyada dördüncü büyük blogger sayısına sahip ülke durumundadır.[110] Birçok İrani dil İran kökenlidir, Farsça bunların arasında en yoğun kullanılanıdır. Farsça Aryan veya Hint-Avrupa dillerinin Hint-İran dilleri dalına ait bir dildir. Eski Farsça’ya ait en eski kayıtlar Ahameniş İmparatorluğuna kadar gitmektedir[111] ve Eski Farsça örnekleri günümüzde İran, Irak, Türkiye ve Mısır’da bulunmaktadır. Sekizinci yüzyılın sonlarında Farsça çok fazla Arapçalaştırılmıştı ve Arapça’ya benzetilerek yazılıyordu. Bu Farsça’nın yeniden canlandırılmasını savunan bir harekete neden oldu. Bu uyanışın en önemli sonuçlarından birisi Firdevsi’nin yazdığı Şehname oldu. İran’ın milli destanı sayılan bu eser özgün bir Farsça ile yazılmıştır. Dil ve edebiyat [değiştir] Ana maddeler: Farsça, Farsça tarihi, ve Farsça edebiyat Daha çok bilgi için: İran müziği ve İran minyatürü İran Anayasası’nın 15.maddesi şöyle der: "İran’ın resmi dili… Farsçadır… ve Farsçaya ek olarak yerel ve aşiret dillerinin basında ve kitle iletişim araçlarında ve okullarda çocukların edebiyatlarını öğrenmeleri için okullarda öğretilmesine izin verilmiştir." Farsça İran’da lingua franca görevi görmektedir ve yayınların ve basılan eserlerin çoğu bu dildedir. Farsça’dan hariç olarak İran’da kullanılan görece yaygın olan diğer Azerice, Kürtçe ve hatta izafi olarak çok yaygın olmayan Arapça ve Ermenice dillerinde de yapılan birçok yayın ve basılan eser vardır. Birçok İrani dil İran kökenlidir, Farsça bunların arasında en yoğun kullanılanıdır. Farsça Aryan veya Hint-Avrupa dillerinin Hint-İran dilleri dalına ait bir dildir. Eski Farsça’ya ait en eski kayıtlar Ahameniş İmparatorluğuna kadar gitmektedir[111] ve Eski Farsça örnekleri günümüzde İran, Irak, Türkiye ve Mısır’da bulunmaktadır. Sekizinci yüzyılın sonlarında Farsça çok fazla Arapçalaştırılmıştı ve Arapça’ya benzetilerek yazılıyordu. Bu Farsça’nın yeniden canlandırılmasını savunan bir harekete neden oldu. Bu uyanışın en önemli sonuçlarından birisi Firdevsi’nin yazdığı Şehname oldu (Farsça: “Kralların Hikayesi”), İran’ın milli destanı; tamamen özgün Farsça ile yazıldığı söylenmektedir. (Farsça) « بسی رنج بردم در این سال سیعجم زنده کردم بدین پارسی » (Türkçe) « Otuz yıl çok acı ve zorluk çektimFarsça ile Aceme hayat ve can verdim » (Firdevsi) Farsça Arapça’nın yanı sıra özellikle Anadolu, Orta Asya ve Hindistan’da edebiyat ve bilim dili olarak kullanılmıştır. Şiir İran kültürünün çok önemli bir öğesidir. Şiir İran’da kültürden, bilim ve metafiziğine kadar birçok önemli eserde kullanılmıştır. Mesela İbni Sina’nın tıp makalelerinin yaklaşık yarısının nazım yazıldığı bilinmektedir. İran birçok ünlü şair yetiştirmesine rağmen ne yazık ki Mevlana [kaynak belirtilmeli] ve Ömer Hayyam gibi ancak birkaç isim batılı okurlar tarafından bilinmektedir oysa Hafız Sadi ve <> gibi isimler çoğu İranlı için çok değerlidir. 1634’ten beri ünlü şairlerin kitapları batı dillerine çevrilmektedir. Fars şiirinin gücünü gösteren, BM’in Uluslar Salonu’nun girişinde yer alan bir şiir örneği aşağıda yer almaktadır: (Farsça) « بنى آدم اعضاء يک پیکرندکه در آفرينش ز يک گوهرندچو عضوى بدرد آورد روزگارددگر عضوها را نماند قرار » (Türkçe) « İnsanın soyu biridirYaratılırken atılan ortak temeldirBirimizin acıyı hissetmesi yeterlidirO acı hepimizindir » (Sadi (1184-1283)) Sanat [değiştir] Ana maddeler: İran mimarisi ve İran sanatı Nakş-ı Cihan Meydanı İsfahan, 17. yüzyıl resmi Heşt Beheşt Sarayı İran, dünyanın en zengin sanat geleneklerine sahip olan ülkelerden biridir ve bir çok disiplini içine almaktadır; mimari, resim, dokuma, çömlekçilik, Hat sanatı, Metal işleme ve Taş oymacılığı gibi.Halı dokuma Fars kültürünün ve sanatının en özgün dallarından biridir ve kökü antik çağlara kadar uzanmaktadır. İranlılar mimaride matematik, geometri ve astronomiyi ilk kez kullananlardandı ve kapalı çarşı ve camilerin inşasında sıklıkla görülebileceği gibi büyük kapalı alanların yapımında sıra dışı yetenekleri vardı. Klasik İran mimarisinin ana yapıları cami ve saraydır. İran, çok sayıda sanat evi ve galerisinin yanı sıra dünyadaki en büyük ve değerli mücevher koleksiyonlarına da sahiptir.Dünyadaki en eski tavla 60 parçasıyla beraber güneydoğu İran’da bulunmuştur.[112] İran UNESCO tarafından arkeolojik mimari kalıntıları ve yerler açısından dünyadaki en önemli yerler arasında yedinci sıradadır.[113]UNESCO'nun Dünya Miras Listesi'ndeki on beş mimari eser İran mimarisine aittir ve Halikarnas Mozolesi Dünyanın Yedi Harikasından biri kabul edilmiştir. Tahran hakkında bilgi İran İslam Cumhuriyeti'nin başkenti. Tahran çok genç bir şehirdir. 1876 yılında sadece bir köy olan Tahran, Ağa Mehmet Han Kacar tarafından başkent olarak seçildi, böylece şehirleşme başlamış oldu. Yaklaşık 100 yıl önceye kadar Tahran başkent olmasına rağmen bazı diğer İran şehirlerinden daha küçüktü, öyle ki Rey şehrinin bir kasabası olarak geçiyordu. Şimdi o şehir Tahran'ın bir bölgesi olarak tanınmaktadır. Tahran İran İslam Cumhuriyeti'nin başkenti. Tahran çok genç bir şehirdir. 1876 yılında sadece bir köy olan Tahran, Ağa Mehmet Han Kacar tarafından başkent olarak seçildi, böylece şehirleşme başlamış oldu. Yaklaşık 100 yıl önceye kadar Tahran başkent olmasına rağmen bazı diğer İran şehirlerinden daha küçüktü, öyle ki Rey şehrinin bir kasabası olarak geçiyordu. Şimdi o şehir Tahran'ın bir bölgesi olarak tanınmaktadır. Kacar hanedanından sonraki devletlerin merkeziyetçi yaklaşımlarından dolayı diğer eyaletlerden göç alması sonucunda şu an en büyük İran şehri ve Ortadoğu'nun en büyük kentlerinden biri olarak tanınmaktadır. Nüfus 1979 İran İslam Devrimi'nden sonra ülke nüfusuna paralel olarak şehrin nüfusu 2,5 kat artmış ve 14 milyona yaklaşmıştır. Coğrafya Şehir, Zağros dağlarının eteklerindeki bir platoya kurulmuş olduğundan ve çevresinde nehir, göl, deniz gibi bir su kaynağı bulunmadığından (başta hava kirliliği olmak üzere) ciddi ekolojik sorunlarla boğuşmaktadır. Şehri ciddi şekilde etkileyen hava kirliliğinin bir sebebi de Tahran'ın dünyaca meşhur trafik problemidir. Çevre yollarının görece geç yapılması ve yetersiz oluşu; şehirdeki toplu taşımacılığın tekerlekli taşıtlarla yapılması; kullanılan araçların eskiliği buna sebeptir. Tarihi Tahran, tarihte önemli ilim, kültür ve ticaret merkezlerinden olup, Büyük Selçuklu Devletinin başşehri olanRey şehrinin yakınlarında büyük bir köy durumundaydı. Rey şehrinin 1220’de Moğollar tarafından istila ve tahrip edilmesinden sonra önem kazandı. Harabeye dönen Rey halkının büyük bir kısmı Tahran’a yerleşti. Böylece Tahran gelişmeye başladı. O devirdeki Rey şehrinin kalıntıları Tahran şehri yerleşme alanının güney kısmında yer almaktadır. Timûrlular zamanında Rey eyaleti Timûr Hanın damadı Emir Süleyman Şahın idaresindeydi. Tahran’da da valinin bir temsilcisi bulunuyordu.İran’a hakim olanSafeviler devrinde sırasıyla Erdebil; Tebriz ve İsfehan başşehir yapıldı. Bu sebeple Rey önemini kaybetti, fakat Tahran gelişti.Şah Tahmasb-I başa geçince Tahran’ın etrafına sur ve bu sur üzerine 114 kule yaptırdı. Ayrıca Tahran’a yeni bir pazar yeri inşa ettirdi. İran’ın büyük bir kısmı Afganlılar tarafından 1725’te ele geçirilince Tahran da onların hakimiyeti altına girdi. Daha sonra Afganlılar geri çekilince Şah Tahmasb-II Tahran’a döndü.Safevi Hanedanına son verip idareyi ele geçiren Avşarlar Hanedanına mensup, Nadir Şah, ilk oğlu ve o zamana kadar bütün İran’da naiblik vazifesini yürütmüş olan Rıza Kuli Mirza’ya Tahran’ı dirlik olarak verdi. Sonra idareyi ele geçiren Zendler Tahran’ı hakimiyeti altına aldı. Zend Hanedanının kurucusu Kerim Han 1762’de Şiraz’ı kendine başşehir yapıncaya kadar Tahran’da oturdu. Kaçar Hanedanının kurucusu Aga Muhammed Şah Kaçar Tahran’ı ele geçirip, 1786’da kendisine başşehir yaptı. Bütün seferlerine buradan başladı ve sarayların temelleri bu sırada atıldı. Kaçar Hanedanı döneminde başşehir olan Tahran’da birçok karışıklık çıktı.1925 senesinde idareye, Pehlevi Hanedanı hakim oldu. Bu tarihten itibaren Tahran’da şehircilik açısından büyük gelişmeler görüldü. İkinci Dünya Savaşı sırasında (1943) burada Tahran Konferansı olarak bilinen bir toplantı düzenlendi. Muhammed Rıza Pehlevi’nin iktidarı zamanında petrol sanayiindeki teknolojik gelişmelerin de tesiriyle gelişen Tahran, 1979’da Şahın devrilmesiyle ortaya çıkan Humeyni rejimi zamanında duraklama dönemine girdi. Birçok proje yarım kaldı. İran’da meydana gelen iç karışıklıklar bir de Irak-İran Savaşı sebebiyle pek fazla gelişme görülmedi.İran’ın İsfahan, Tebriz gibi diğer şehirlerine göre yeni bir yerleşim merkezi ve başşehir olan Tahran bugün önemli sanayi merkezlerindendir. İran’ın sanayi üretiminin yarısından fazlası Tahran’da gerçekleştirilir. Başlıca sanayi ürünleri dokuma, çimento, şeker, porselen, elektrikli aletler ve ilaçtır. Ayrıca Tahran yakınındaki Rey’de bir otomobil montaj sanayiiyle petrol rafinerisi mevcuttur. İran’ın diğer şehirlerine kara ve demiryollarıyla bağlanan Tahran’da modern havaalanı vardır. 1925’ten sonra önemli şekilde şehirleşen Tahran, bilhassa kuzey ve kuzeybatı bölgelerden gelerek yerleşen insanlar sebebiyle, hem gelişti hem de nüfûsu fazlalaştı. Bugün Tahran’ın nüfûsu 6-7 milyon civarındadır. Kuzeyde Elburz Dağları eteğindeki saraylılarla halkın yazı geçirmek için gittikleri eski köyler ve sayfiye yerleri günümüzde modern yerleşim merkezi haline geldi. Şehrin batı kesiminde Gazvin karayolu üzerinde önemli bir sanayi bölgesi gelişti.Tahran’da pek eski olmadığından İran’ın diğer şehirlerindeki kadar tarihi eser ve yapıya sahip değildir. Şehrin etrafını çeviren Tahmasb-I’in yaptırdığı surlar, Esretabad, Kasr-ı Kaçar, Şemsü’l-Emareh, Baharistan Sarayı, Nuşirevan Sarayı, Ünlü Tavus Kuşu Tahtının ve değerli taşlarla süslü Nadiri Tahtının bulunduğu Gülistan Sarayı, Sadabad Sarayı ve Mermer Sarayı gibi saray ve köşkler, Sipehsalar Camii, Mescid-i Şah ve İmamzade Zeyd Camii Tahran’ın önemli tarihi yapılarıdır.Tahran’da bir arkeoloji ve bir etnoğrafya müzesi vardır. Ayrıca Tahran Üniversitesi İran Üniversitesi, Şerif Teknik Üniversitesi gibi yüksek öğretim kurumlarına sahiptir. İLK ÇAĞLARDA İRANSAFEVİLER DÖNEMİPEHLEVİ HANEDANLIĞIHUMEYNİ DÖNEMİHUMEYNİ SONRASI İLK ÇAĞLARDA İRAN İran platosuna ilk yerleşimlerin başladığı dönemlerin M.Ö. 3 bin - 2 bin arasına rastladığı kabul edilir. İndo - Aryanların bugünkü İran platosuna geldikleri, bir kısmının burada yerleştiği, bir bölümünün ise Hazar Denizi kıyısına ve Karadeniz kıyısına geçtiği tahmin ediliyor. Bunların arasında bulunan Med'ler bölgedeki ilk uygarlığı oluşturmuşlardır. Sonraki büyük grup birçok göçebeden oluşan Parslardır. Medlerle Parslar sürekli olarak birbiriyle çatışmışlar M. Ö. 550 yılında Pers Kralı Kurus Med'leri kesin olarak yenmiştir. Kurus'un mezarı Büyük Kurus'un kurduğu Agemenyan İmparatorluğu M.Ö. 558 ile M.S. 330 yılları arasında hüküm sürmüştür. Ünlü kralları I. Darius ve Xerkes zamanında ülkenin sınırları doğuda Hindistan'a, batıda Ege kıyılarına kadar uzanmıştı. Mısır'ı bile topraklarına katan bu imparatorluğun merkezi olan Persepolis şehri günümüzün en önemli tarihi şehirlerinden biri durumundadır. Bu iki kral zamanında tarımda büyük ilerlemeler sağlanmıştır. Demircilik, taş işlemeciliği binalarda taşların kullanılması, altın ve bakır işlemeciliği çok ilerlemiştir. I. Darius'un Persepolis duvarındaki rölyefi. Akamenid döneminden kalma altın bir eser. Agemanyan kralı III. Darius Büyük İskender'e yenilince İskender, bu ülkeyi işgal etti ve Persepolis'i yaktı. Büyük İskender'in Hint seferi sırasında ölümünden sonra Yunan etkisi hızla zayıfladı ve yerini kuzeydoğudan gelen Partların işgaline bıraktı. Partların hakim olduğu dönemdeki en önemli gelişme yolların yapılması ve "ganat" adı verilen su yollarının geliştirilmesi olmuştur. Zerdüşt sembolü olan kuş-adam Persepolis duvarlarında. M.S. 224 ile 638 yılları arasında ülkeye Sasaniler hakim oldu. Bu dönemde Zerdüştlük, devlet dini haline geldi. Toplum, bir tür kast sistemi ile yönetildi. En tepede Zerdüşt din adamları ve en altta ise toprakla uğraşan çiftçiler vardı. Sasaniler döneminde yollar, köprüler yapıldı, ganat sistemleri geliştirildi, yeni ve çok güzel saraylar inşa edildi. Kast sisteminin ve alt sınıflar üzerindeki ağır vergilerin etkisiyle Sasaniler zamanla zayıfladı ve 645 yılında başlayan Arap işgaline karşı fazla direnemedi.İslamın kabul edilmesiyle İran kültür ve geleneklerinde önemli değişimler oldu. Zerdüştlük, gücünü ve taraftarlarını kaybetmeye başladı. Arap alfabesinin o dönemdeki kabulü ile İran ülkesinde günümüzde de geçerli olan yapı meydana çıkmaya başladı. Buradaki Zerdüştler, zorla müslümanlaştırıldı. Günümüze kadar devam eden Şii - Sünni kavgası da bu tarihlerde filizlendi. Arap etkisinin yoğun olduğu bu dönemde Abbasiler, İran'ı 600 yıl kadar yönettikten sonra yerini Selçuklular aldı. 1051 yılında İsfehanı alarak başşehir yaptılar. Bu dönemde edebiyat ve bilimde belirli ilerlemeler görüldü. Örneğin ünlü şair ve matematikçi Ömer Hayyam bu dönemde yetişti. Hülagü Han, Alamut kalesinde kalenin teslim alınışı sırasında 1220 yılında Cengiz Han yönetimindeki Moğol ordularının istilası ile Selçuklu Devleti yıkıldı. Özellikle torunu Hülagü'nün zamanında en yüksek dönemine ulaşan Moğol istilası sırasında Tebriz, Moğolların başkenti oldu. Hristiyanlık ve Budizm arasında bocalayan Hülagü Han, ülkedeki sosyal baskılara dayanamayarak Müslümanlığı seçti. Kendisine İl Han ismini verdi. Daha sonra kurulan İlhanlılar devleti de bu ismi devam ettirdi. Moğollar ellerine geçirdikleri şehirlerdeki sanat eserlerini yakıp yıkarken bir yandan da kendileri yeni eserler yaptılar. Zencan yakınlarındaki Gümbed-i Sultaniye bunlardan en önemlisidir. Bölgedeki kanlı Moğol işgali 200 yıl kadar sürdü. Gunbed-i Sultaniye Tavan suslemesi 1402 yılında Moğol-Türk Hükümdarı Timurlenk'in Osmanlıları yenmesiyle bölgede kısa bir süre hüküm sürdüğünü görüyoruz. Başşehri Tebriz'den Kazvin'e almış, kendisine karşı gelenleri acımasızca katletmiştir. Sadece İsfehan'da 70 bin kişinin öldürüldüğü tarihsel kayıtlara geçmiştir. Öte yandan özellikle Şiraz'daki minyatür sanatçılarını desteklemiş olan Timur'un eşlerinden birisi olan Gevher Şad, Meşhed'deki eşsiz caminin yapımında rol oynamıştır. Emir Timur Kısa bir dönem Karakoyunlu ve Akkoyunlu isimli iki Türkmen kabilesi, Kuzey İran ve Doğu Anadolu'da hüküm sürmüştür. Sayfa Başına Dön SAFEVİLER DÖNEMİ 1502 yılında bir Şii hanedanı olan Safevilerin yönetimi ele geçirmeleri ile İran'da bir yeniden doğuş dönemine girilmiştir. Bu dönemde İrandaki gelişmeler Anadoludaki Şii/Alevi inancına sahip kitleler tarafından ilgi görmeye başlamıştır. Zamanla bu ilginin tehlikeli boyutlara ulaşmasıyla Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail'in üzerine yürümüştür. Çaldıran ovasındaki savaştan Osmanlı orduları galip çıkmıştır. (Çaldıran ovası, günümüzde İran'da Hoy ile Maku kasabaları arasında, Türkiye sınırına 150 km. kadar uzaklıktadır. Yerel halk arasında Siyah Çeşme olarak bilinir.) Bu yenilgiye rağmen Safeviler ülkenin sınırlarını bugünkü Irak'ta Bağdat'tan bugünkü Afganistan'da Herat'a kadar genişletmişlerdir. Safevilerin önemli krallarından biri olan Şah Abbas, başşehri Kazvin'den İsfehana taşımıştır. Şah Abbasın bir minyatürdeki resmi Bu tarihlerde İsfehan'da yapılan mimari eserler bu dönemin unutulmazları arasındadır. Şah İsmail Safevilerin zayıflamasıyla 1736 yılında Afgan kralı Nadir Şah, ülkeyi işgal etmiş, ülkedeki Türk ve Rus unsurlarını uzaklaştırarak kısa bir dönem barış ortamı yaratmıştır. Hindistan'a sefere gittiğinde ele geçirdiği ünlü Tavuskuşu tahtı ve Kuh-i Nur (Nur Dağı) Elması'nın keyfini süremeden 1747 yılında bir suikaste kurban gitmiştir. Nadir Şah Afşar Afşarlar devletinin Bayrağı Nadir Şahın şimdi Topkapı Müzesinde bulunan Tahtı Daha sonra Kerim Han Zand'in kurduğu başka bir hanedan olan Zand hanedanı ülkeyi yönetmiştir. Zand'lerin yönetimiş başşehir olarak Şiraz'ı seçmiş ve burayı çok geliştirmiştir. Zend'li Kerim Han 1796 yılında Kacar kabilesi güçlenmiş ve başkanları Ağa Muhammed Han ülkeyi ele geçirmiştir. Tahran'da taç giyen bu kral zamanında İranlılar batı kültürüyle daha çok tanışmaya başlamıştır. Dönemin büyük ülkeleri olan Rusya, İngiltere ve Fransa İran ile ilgilenmeye başlamışlardır. Rusya ile iki kere büyük savaşlar yapan İran bu savaşların sonunda büyük toprak kaybetmiştir. Kacar döneminin krallarından biri olan Nasreddin Şah zamanında veziri Mirza Taghi Han Emir Kebir, modernleşmeyi getirmeye çalışmış, kendisine karşı çıkan başka Kacar prenslerinin etkisiyle idam edilmiştir.1896 ile 1901 arası Anayasal Hareketlenme adlı bir dönem yaşandı ve İranlılar politik bir alt üst oluşla karşılaştı. Sonuçta kurulan parlamento Anayasayı ve ülkenin idari ve politik sistemini onayladı.1. Dünya Savaşı sırasında İran, tarafsız kalmakla birlikte iki büyük etki bölgesine ayrılmış gibiydi. Kuzeyde Rusya'nın etki alanında ve güneyde İngiltere'nin etki alanındaki bölgeler. 1917 devrimi ile Ruslar, İran'daki ilgilerinden vazgeçti ve ülke tamamen İngiliz etkisi altına girdi. Sayfa Başına Dön PEHLEVİ HANEDANLIĞI 1926 yıılnda son Kacar kralı Ahmed Şah'ı deviren Rıza Han, Pehlevi hanedanlığını kurdu. İlk Meclisin kararlarını tanımasıyla ülkenin tamamına hükmetmeye başladı. Ülkeyi modernleştirme çabalarında Atatürk'ü kendine örnek aldı. O dönemde İran'da ulaşım çok geri kalmıştı, sağlık sistemi hemen hemen yok gibiydi, tarım ve sanayi ise gelişmemişti. Atatürk gibi işe önce sosyal devrimlerle başladı. Dini etkileri kırmak için kadınların kara çarşaf giymelerini ve Muharrem ayında Aşure günü kutlamalarını yasakladı. Rıza Şah 2. Dünya Savaşı'nda tarafsız kalmaya çalışan İran, savaşa girmekten uzak kalarak başarılı bir politika izlemiştir. Rusya, Kuzey Azerbaycan'da bazı İran topraklarını ele geçirince Amerika ve İngiltere'ye yaklaşmış, gene de 1941 yılında sürgüne gönderilmekten kurtulamamıştır. Yerine 22 yaşındaki oğlu Muhammed Rıza Şah geçirilmiştir.İngiliz - İran Petrol şirketinin İran petrollerinden milyonlarca dolar kazanmaları karşısında İran Petrollerinin millileştirilmesi tartışmaları başlamış 70 yaşındaki milliyetçi başbakan Musaddık her türlü dış baskıya rağmen bu işi başarmıştır. Petrolün millileştirilmesi günü İran'da halen resmi tatil olarak kutlanmaktadır. Şirketin İngiliz ortaklarını karşı atağıyla İran petrollerine uluslararası boykot uygulanmış 1953 yılında Şah'ın ülkede olmadığı bir dönem Musaddık, ülke dışına çıkartılmış, sonuçta İran petrolü gene uluslararası bir şirketin eline geçmiştir. Ancak bu sefer ABD, bu şirketin % 40 ortağı durumuna gelmiştir.Musaddık'ın gidişiyle Amerikan Hükümeti sosyal iyileştirmeler ve ekonomik modernizasyonlar yapması için Şah'a baskı yaptı. Beyaz Devrim adıyla bu işe girişen Şah, devrimin hızını çok yüksek tutunca dini çevrelerden ve küçük yerleşimlerde yaşayanlardan tepki aldı. Özellikle ulema adlı dini liderlerin aynı zamanda büyük toprak sahibi olmaları ve toprak reformunun onların aleyhine olması, seçme ve seçilme haklarının müslüman olmayanlara da tanınması ve sürekli yükselen enflasyon nedeniyle Şah'ın otoritesine karşı çıkanların sayısı hızla arttı. Rıza Şah Pehlevi Pehlevi'lerin yönetime gelmelerinden sonra genç öğrenciler, devrimlerin çabucak tamamlanmasını; tutucu müslümanlar ise devrimlerin tamamen kaldırılmasını ve şeriata dönülmesini istiyor ve her iki grup da Şah yönetimine saldırıyordu. Ekonominin gittikçe kötüleşmesi ve petrol üretimi ve satışındaki başarısızlık, kitlelerin sokak gösterilerine ve çeşitli sabotaj olaylarına yol açıyordu. Şah ise bu gösterileri en sert ve en kanlı biçimde bastırmaktan çekinmiyordu.Bu sırada yurtdışında olan dini lider Ayetullah Humeyni, gittikçe artan bir popülarite kazanmış ve direnişin simgesi haline gelmişti. Şah, 1978 yılında rejimini kurtarmak için umutsuz çabalar göstermiş; bu arada tutumunu iyice sertleştirmiştir. ABD ile kurduğu çok sıkı bağları bu yönde kullanmıştır. 1978 yılı Kasım ayında sıkıyönetim ilan etti. Aynı günlerde Tahran, Kum ve Tebriz'deki sokak gösterilerinde ve çatışmalarda yüzlerce kişi öldürüldü. Şah'ın günleri sayılıydı ve 16 Ocak 1979 tarihinde (şimdi resmi tatildir) ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Sürgünde değişik ülkeleri gezen devrik Şah, 1980 yılında Mısır'da öldü. Sayfa Başına Dön HUMEYNİ DÖNEMİ 1902 yılında küçük bir köyde doğan Humeyni; dinbilim, felsefe ve hukuk eğitimini kutsal şehir olan Kum'da almıştı. 1 Şubat 1979'da İran'a geri döndü. İslami tutuculukla milliyetçiliği birleştiren idealleri, görüşlerinin temellerini oluşturuyordu.Dünya'da Hz. Muhammed'den beri ilk kez gerçek anlamda İslami bir devlet kuruluyordu. Ancak, bu da aynı devrik Şah'ın izlediği gibi kan dökme ve şiddet kullanma pahasına oldu. Şah'ı devirmekte ittifak içinde olan Halkın Fedayileri ve Halkın Mücahitleri gibi solcu gruplar artık yasadışı ilan edilmiş ve büyük bir şiddetle dağıtılarak taraftarları hemen idam edilir olmuştu. Ülkede durum bir ara kontrolden çıkarak iç savaş eşiğine kadar bile gelindi. İran'daki bu altüst oluşları Dünya kamuoyu şaşkınlıkla izliyordu. Zamanla İran ile ABD arasında çok belirgin bir düşmanlığın tohumları atılmaya başladı. Bunun ilk nedeni, Amerika'nın tanrıtanımaz bir kültürün temsilcisi olması, ikinci nedeni ise ABD'nin devrik Şah rejimini ve daha sonra İran-Irak savaşında Irak'ı sonuna kadar desteklemiş olması sayılabilir. 1979 yılının Ekim ayında Tahran'daki Amerikan elçiliği, üniversite öğrencisi olduğu söylenen kişiler tarafından basılarak buradaki 52 kişi rehin alındı. Öğrenciler, rehinelerin serbest bırakılması karşılığında sürgündeki Şah'ın kendilerine teslim edilmesini istediler. Bu rehineler (İranlılara göre casuslar) 444 gün süreyle burada tutuldu. Başkan Carter'ın Nisan 1980'de uyguladığı başarısız kurtarma operasyonu ile İran - ABD ilişkileri tamamen kesildi. Daha sonra Hizbullah gibi İran destekli gruplar; Lübnan'daki rehin almaları, 241 Amerikan denizcisinin öldürülmesi ve Amerikan elçiliğine kamyon - bomba ile saldırılması gibi terörist eylemlerde bulundular.İran - Irak Savaşı1980 yılında Irak silahlı kuvvetlerinin ortak sınır boyunca İran'ın batı kesimini işgal etmesiyle İran - Irak savaşı başlamış, 1988 yılında ateşkes anlaşmasıyla sona ermiştir.Savaşa yol açan anlaşmazlıkların başında "Şatt-ül Arap" suyolu konusu geliyordu. Irak, önceleri tek başına denetim altında tuttuğu bu stratejik suyolunu İran'ın Kürt hareketinden desteğini çekmesi karşılığında 1975 yılında bu ülkeyle paylaşmak zorunda kalmıştı. Ama Bağdat yönetimi bu durumu hiç bir zaman içine sindiremedi. Öte yandan İran'da iktidarı ele geçiren Şii akım, nüfusunun bir kısmı Şii olan Irak için ciddi bir tehdit haline geldi. Irak'ın savaş öncesindeki hedefi İran'ın zengin petrol yatakları olan Khuzistan bölgesini alarak daha fazla petrole sahip olmak ve Şatt-ül Arap suyolunun her iki yakasını da kontrol etmek şeklindeydi. Ancak savaş başladığında Saddam Hüseyin, beklediği gibi iç sorunlardan bunalarak zayıflamış bir İran ile değil belirgin bir dış düşmana karşı birleşmiş bir İran'la karşılaştı. Silah gücü daha üstün olan Irak'ın karşısına nüfus yönünden büyük bir ülke ve Mollalar tarafından fanatik bir şekilde eğitilmiş ve ölmeye hazır bir ordu çıktı. 8 yıl süren bu savaş süresince her iki taraf da birbirlerinin topraklarının en fazla 100 km. kadar içine girebildi. Açılan kilometrelerce uzunluktaki cephede çarpışmalar zaman zaman tarafların birbirlerinin başkentlerine, petrol tesislerine ve petrol tankerlerine füze saldırılarında bulunmalarıyla alevlendi. 1982 yılında İran, Irak kuvvetlerini eski sınırın ötelerine sürünce barış umudu doğdu. Ancak bu sefer İran, Şiilerin kutsal yerleri olan Necef ve Kerbela'yı almak üzere karşı atağa girişti.Her iki ülkenin ekonomisi savaşın ağır harcamalarını karşılamakta güçlük çekmekteydi. Önceleri Suudi Arabistan ve öteki Arap ülkelerinin açıkça mali yardım yaptığı Irak'a Amerika ve SSCB de dolaylı yollardan destek sağladı. İran ise Suriye ve Libya ile ittifak içindeydi. Irak, kimyasal silah kullandığı konusundaki iddialar üzerinde dünya kamuoyunda yalnızlığa itilince sürdürdüğü barış girişimlerini bir kenara bıraktı. İran, 1987 yılında Basra yakınlarına kadar sokulabilmişti, ancak Libya ve Suriye'nin desteklerini çekmeleri ve öteki Batılı ülkelerin açıkça İran'a karşı cephe almalarıyla İran, yalnızlığa itildi. 1988 yılında savaş bittiğinde her iki taraf hiçbir şey elde edemeyerek savaştan önceki sınırlarına çekildi. Sayfa Başına Dön HUMEYNİ'DEN SONRA4 Haziran 1989 tarihinde Humeyni ölünce ülke yeniden belirsizlik ortamına sürüklendi. Ancak İslam Devrimi, kendi yandaşlarını ve kendi insan türünü yaratmayı başarmıştı. Yönetim, Devrim Muhafızlarının etkin olduğu bir dini rejim haline geldi. İlk seçimlerle işbaşına gelen Cumhurbaşkanı Rafsancani belirli bir modernleşme hareketi başlatmaya çalıştı; ama, başarılı olamadı.1977 yılında Cumhurbaşkanı Hatemi başa geçince modern dünyanın kapılarını İranlılara açmaya çalıştı. Bunu yaparken de Devrim Muhafızlarının etkinliklerini azaltmaya uğraştı. Zaten Devrimin üzerinden 20 yıl geçmişti ve ülkede güvenlik kuvvetlerinin yetki alanları konusunda kargaşa yaşanıyordu. Polis, jandarma ve askeri kuvvetlerin dışında Devrim Muhafızlarının görev ve yetkilerinin ne olduğu tartışılmaya başlandı. Sonuçta Devrim Muhafızları bir tür özel polis gücü statüsüne alındı, sorun geçici de olsa çözülmüş oldu. Cumhurbaşkanı Hatemi'nin iç ve dış politikada uyguladığı reformcu politika gençler arasında sonuçlarını vermeye başladı. Ülkede önceleri bir casusluk aracı gibi gösterilmeye çalışılan İnternet, giderek yaygınlaşmaya başladı. Savaş yıllarında neredeyse imkansız olan yurtdışı telefon görüşmeleri otomatik sisteme bağlandı ve İran kendi GSM - Cep Telefonu bağını kurarak dış dünya ile ilişkilerini pekiştirmiş oldu. Eski Cumhurbaşkanı Hatemi Hatemi'nin kişisel çabaları bir anlamda sonuçsuz kalmaya mahkumdu. Çünkü Cumhurbaşkanının çıkardığı her yasa, dini liderlerin ve tutucu müslümanların çoğunlukta olduğu Meclis tarafından onaylanmazsa geçerli olamıyor. Tutucu güçler, İslam Devrimine karşı reform oluşturmaya çalışan birçok kesimin çabalarını çeşitli şekillerde ortaya çıkarttılar. Örneğin 1988 yılında özellikle entellektüel kesim arasında yoğun tutuklamalar oldu ve tutuklananların bir kısmı öldürüldü. Bu ölümlerin sorumluları bulunamadı, resmi araştırmalar hala sürmekte. 1999 yılı Mart ayında yapılan yerel seçimler sırasında halk arasında iyi tanınan reformist Tahran Belediye Başkanı tutuklandı. Bu durum yoğun protestolara sebep oldu. 1999 yılı Haziran ayında polis Tahran Üniversitesi yurtlarından birine saldırdı. Bir hafta süren olaylarda sadece bir kişinin öldüğü duyuruldu; ama buna kimse inanmadı. 2000 yılında otuzdan fazla reform yanlısı gazete kapatıldı. 2002 yılında yapılan genel seçimlerde de reformcu adayların seçime katılmaları meclis tarafından engellendi. Bu engelleme olmasaydı mecliste reformcuların çoğunluğu oluşturabileceğine kesin gözüyle bakılıyordu. Kasım 2003'de İran'da kadın hakları savunucusu bir kadın hakimin Nobel ödülü almasıyla dikkatler tekrar İran üzerine çevrildi.2005 yılında yapilan Cumhurbaşkanlığı seçimlerini gelenekçi aday Ahmedinejad kazandı. Ahmedinejad'ın sert tutumlu bir dış politika izlemesiyle İran, dünya politika sahnesinde önemli bir yere geçti. Enerji ihtiyacını karşılamak için Nükleer Santraller kurmaya hız verdi. Uluslararası Atom Enerjisi komisyonunun denetlemelerini engelledi. Başta ABD olmak üzere batılı devletler, İran'ın Nükleer bir silah üretebileceği kuşkusuyla ülke üzerinde yoğun baskı uygulamaya başladı. İran, halen bu baskılara boyun eğmedi ve Nükleer araştırmalarına devam ediyor. Cumhurbaşkanı Ahmedinejad İran ülkesinin coğrafi durumu birkaç bölgede incelenebilir.Kuzeydoğudaki dağlık bölgeZencan şehrinden kuzeye doğru gidildikçe Tebriz, Urmiye ve Erdebil şehirlerinde dağlık bölge başlar. Buralar Türkiye sınırına kadar sürekli yükselir. Türkiyenin en yüksek dağı olan Büyük Ağrı ve hemen yanındaki Küçük Ağrı Dağı'nın Kuzey Doğu İran'dan rahatlıkla görülebiliyor olması, burasının ne kadar yüksek olduğunu gösterir. İranın kuzeydoğusundaki ünlü Alamut Kalesi Kuzeydeki yazları yağışlı ılıman bölgeHazar Denizinin güney kıyısı İran'ın kuzey sınırını oluşturur. En doğudan en Batıya kadar uzanan Zağros dağları Hazar Denizini iç bölgelerden tamamen ayıran bir duvar gibi yükselmiştir. Bu dağların güney yamacı kurak bir step yapısı ile kaplı iken kuzey yamacında tamamen yeşil bir bitki örtüsüne rastlanır. Burada yapılan tarım ile İran'ın çay, pirinç gibi temel ihtiyaç maddeleri sağlanır. Hazar Denizinden yapılan balıkçılık ayrıca buradaki halkın önemli bir geçim kaynağıdır. Hazar Denizi kıyısındaki Bender Anzali'den bir görünüm Güneydoğu ve Orta İrandaki çöl bölgesiİran'ın içinde iki büyük çöl yer almıştır: Deşt-i Kebir (Büyük Çöl) ve Deşt-i Lut (Lut Çölü). Bu çöller, kuzeydoğuda Meşhed ve Nişabur'dan başlayıp güneydoğuda Zahidan şehrine, Batıda İsfehan'dan güneyde Benderabbas şehrine kadar uzanmaktadır. Yezd, Kerman, Kum, Bam gibi bazı önemli yerleşim merkezleri tamamen çöl içinde kalmıştır. Çöl bölgesinden ilginç bir fotoğraf : Dikkat ! Deve geçebilir, zaten deve geçmek üzere hazır. İRAN'DA DİN İran, kökleri tarihin derinliklerine kadar giden üç semavi dinin kurulduğu ve geliştiği bir coğrafyadır. Birçok kişi bu dinler arasında müslümanlığın da var olduğunu sanabilir, ama yoktur! Bab’îlik dinini kuran Bab (sonradan bu dinin devamı sayılacak olan Bahaî’lik); Zerdüştlük dinini kuran Zerdüşt; Mani ve Mazdek dinlerini kuran Mani, bu topraklarda doğmuş ve yaşamıştır.ŞİİLİK“Şii” sözcüğü anlam olarak “taraftar” demektir. Şia ise “Taraftarlık anlamına gelir. Muaviye karşısında Hz. Ali taraftarları için kullanılan bu sözcük, kısa zamanda bu mezhebin ismi olmuştur. Türkçede “Şii” olarak bilinen bu terim, yabancı dillerde ve özellikle İngilizcede “Şia” şeklinde söylenmektedir. Müslümanlık içindeki bu en önemli ayrılık Hz. Muhammedin vefatından sonra kimin “halife” ya da “imam” olacağı üzerine ortaya çıkmıştır. Burada sözü edilen imam; “lider, başkan” anlamındadır. Şiilikte “imam”, toplumu ve devleti yönettiği gibi müslümanların da dini lideridir ve en iyi Kuran-ı Kerim tefsirlerini de onun yaptığına inanılır.Şiilere göre Hz. Peygamberin halefinin belirlenmesi konusu, peygamberin “Hz.Ali’yi” kendi yerine bizzat tayin etmesiyle netleşmiştir. Geleneğe göre her imam, kendisinden sonraki imamı belirler. Sunnilere göre Hz. Peygamber ve Kur’an bir halife tayin ETMEMİŞTİR. Halifenin, ‘imam’ın ya da devlet başkanının nasıl seçileceğini topluma bırakmıştır. Şiilere göre ise Allah ve Peygamber tarafından tayin edilen ilk İmam, Hz. Ali’dir ve onun soyundan 11 imam daha gelmiştir. Bu imamlar : Hz Ali, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin, Zeynel Abidin, Muhammed Bakır, Cafer Sadık, Musa Kazım, Ali Rıza, Muhammed et-Taki, Ali en-Naki, Hasan Askeri ve onikinci imam olarak da Muhammed el-Mehdi.Safevi kralı Azeri kökenli Şah İsmail, yedinci imam olan Musa Kazım’ın soyundan geldiğini iddia etmiştir. Şah İsmail Şiiler, Kuran-ı Kerim’den bazı ayetlerde imamlara inanmayı emreden bölümler bularak düşüncelerine dayanak da sağlamışlardır.12. imam olan Muhammed el-Mehdî, şu anda gaybtadır, yani görünmezdir ve bilinmeyen bir tarihte Mehdî olarak gelecek ve zulümleri kaldırıp, adaleti kuracaktır.Şii’lerin gözünde oniki İmamın sözleri ve davranışları Peygamberinkiler kadar değerlidir. Oniki imam Allah tarafından vahiy alır, günah işlemez ve yanılmaz. Böylece Şiilik’te İmam’lık bir iman konusu haline gelmiştir. Şiiler, iman’ın şartları arasına 12 imama inanmayı da eklemişlerdir.İmamlık sadece ruhanî veya dünyevî bir makam değildir ve imama uyulması Allah’ın emridir. İmamların buyrukları Allahın emri; yasakları da Allah’ın yasaklarıdır. Şiilikte dini ve siyasi otorite birbirinden ayrılmaz. Bu durumda “Oniki İmam” ve “Mehdi”nin yeryüzündeki vekili en üst düzey Şii uleması, diğer adıyla “Ayetullah” tır. Ayetullah makamındaki bir kişinin sözü, Allah’ın ayeti kadar güvenilir ve sağlamdır.Şiilikte din adamları zamanla çok büyük karizma ve güç kazanmıştır. Tarih boyunca imamların gücü ile devlet adamlarının gücü karşı karşıya gelmiş durumdadır. Şiiler tarih boyunca devlet kurumu ve siyasi iktidarın, İmamlardan gasp edildiğini düşündüler. Bu durum, en sonunda İran İslam Devriminde, siyasi iktidarla dini yönetimin tek elde toplanmasıyla çözüme ulaşmış oldu.Sosyal yapı olarak da Şiilik, öteki mezheplerden çok farklıdır. Örneğin Şiilikte zekât, ulema tarafından toplanır ve ulemalar eliyle dağıtılır. Başka mezheplerde ise zekâtı ya devlet toplar ya da zekat veren doğrudan doğruya istediği kişiye verir. Şiiliğin bu özelliği ile Ulema, müthiş bir sosyal güç kazanmıştır. Bu geleneğin tarih boyunca gelişmesiyle devlet giderek zayıflamış, vergi bile toplayamaz hale gelmiştir. Ulema ise vakıflar aracılığıyla siyasi otoriteden bağımsız kalabilmiş ve büyük bir ekonomik güç haline gelmiştir. Şii'ler namaz kılarken alınlarını mutlaka taşa koyarlar. Camilerde halı da kaplı olsa hazır bulundurulan bu taşları kullanırlar. Bu taşa kazılı olan şekil ve dualar alınlarına çıkar. Din figürü İran topraklarında sürekli olarak hep ön planda olmuştur. İran coğrafyasında yer almış olan dinlerin ve inanışların tarihini şöyle sıralayabiliriz.Akamenidler döneminde (M.Ö 464 - 331) Zerdüşlük, devletin resmi dini olarak kabul edilmiştir. İranlı Partlar da Zerdüştlük dininin yayılmasında çok büyük rol oynamışlardır. M.S. 226 yılında Sasani devletinin kurulmasıyla diğer inançlara karşı (Musevilik, Budistlik, Brahmin inancı, Hıristiyanlık ve Mani Dini gibi) baskılar uygulanmaya başlanmıştır. Bu dönemde devlet ile din kurumu arasında çok güçlü bağlar kurulmuş, din adamları, devletin bütün işlerinde belirleyici olmaya başlamıştır. İran coğrafyasında gelenekselleşen din-devlet içiçeliğinin temelleri belki de bu dönemde atılmıştır. Dini eğitim, bu dönemde standartlaşmış, dini ilkeler net olarak belirlenmiş ve bu ilkelerin dışındaki düşünce ve inanışlar yok edilmeye çalışılmıştır. Zerdüştlerin sembolü Kuş Adam İran coğrafyasında gerçekleşen din temelli savaş ve çatışmaları şöyle sıralayabiliriz. 641 yılında Arap işgali ile Emeviler ve Abbasiler, Zerdüştleri ve daha sonraları Şiileri, Sabii inancı sahiplerini ve Haricileri kıyıma uğratmıştır. Türklerin İran’a hakim olmalarıyla özellikle Şiilere (Gali ve Ilımlı olanlara) baskılar yapılmıştır. Azeri - Safevi devleti kurulduğunda 12 İmamlı Gali Şiiliği ve Kızılbaşlık resmi din ilan edilmiş, Sunniler, Zeydiler ve hatta İsmaililer kıyıma uğratılmıştır. Azeri Şah Abbas, başa geçtiğinde 12 İmamlı Caferi İmamilik resmi din olmuş ve en başta 12 İmamlı Gali Şiilerden Kızılbaşlar ve Bektaşiler katledilmiştir. 19. yüzyılda Babî’ler ve Bahaî’ler katliama uğrayan gruplar olmuştur.(Kızılbaş ismi Sultan Heyder’in 12 İmam anısına taktığı 12 dilimli Kırmızı başlıktan ve Şah İsmailin ordusunun taktığı Kırmızı Başlıktan (kızılbörk) gelmektedir.) * Şah İsmail diyor ki : “Üreği dağ olmayınca bağrı qanlı le’l tek;Heç kimin heddi yoxdur Qızılbaş olmağa”(Yüreğin ateş olmuyorsa yüreği kanlı kırmızı tak, böylece kimsenin Kızılbaş olmaya haddi olmaz... ???) veya “Qırmızı taçlı bozatlı Qaziler, Şah menem.” 20. yüzyıl başlarında özellikle İran Azerilerince laik devlet düşüncesi geliştirilmeye çalışılmıştır. Ancak Azeri kökenli ve Kızılbaş inançlı Kaçar Hanedanlığı bir darbe ile yıkılmış ve Fars kökenli Pehlevi rejimi kurulmuştur. Bu dönemden sonra devletin resmi dini İmamî (Caferî) olarak belirlenmiştir. Anayasa’da adı geçen Hristiyanlık, Musevilik, Zerdüştlük, Sünnilik ve Zeydîlik gayrıresmidir ama tanınmıştır. Ehli Hak olarak bilinen 12 İmamlı Gali Şiilik (Alevilik), Bahaîlik, Yezidîlik, İsmailîlik, Sih Dini ve Hindu dini gayrı resmidir, tanınmamıştır, yasadışı sayılır ve herhangi bir yasal hak ve hukuka sahip değildirler.Azeri kral Şah İsmail’in İran’ın resmi mezhebi olarak ilan ettiği mezhep, 12 İmamlı Gali Şiilik (Kızılbaş - Bektaşi) inancıdır. Günümüz İran devletinin resmi olarak kabul ettiği mezheb ise 12 İmamlı Ilımlı Şiilik olan İmamî - Caferî mezhebidir. Bu ikisini birbirine karıştırmamaya dikkat edin. Bu iki mezhep arasındaki ayırım o kadar keskindir ki Caferî din adamlarına göre Gali Şiilik mürtedlik yani din dışılıktır. ETNİK TEMEL AÇISINDAN ALEVİLİKTürkiye’deki bütün 12 İmamlı Gali Şiilere “Alevî” dendiği gibi İranda da etnik kökenleri ne olursa olsun bütün 12 İmamlı Gali Şiileri “Ehlihak” adı altında birleştirme eğilimi vardır. Biz kitabımızda Türkiye’deki 12 İmamlılarla (Alevilikle) karıştırılmaması için Gali Şiilik veya Ehlihak inancı ismini kullanacağız.12 İmamlı Gali Şiiliğin Türkî ve İranî kolları arasında çok belirgin olan farklar şunlardır:- Türki (Azeri) kolda Hz. Ali merkezi bir rol oynuyorsa da İrani (Kürt, Lek, Guran vs.) Hz. Ali çok sevildiği halde merkezi bir şahsiyet değildir.- Türki kol Panteizm, Vahdet-i Vücut, Hurufilik, Ahilik gibi felsefeleri sentezleyebilmiş ve önemli bir literatür geliştirebilmiştir (Nesimî, Şah İsmail, Fuzulî gibi). İrani kol ise daha çok dervişlik, mistik düşünceler ve tasavvuf tarikatları düzeyinde kalmış ve dinî - ebedî konularda fazlaca eser yaratamamıştır.- Türki kol, tarih boyunca sosyal başkaldırıların ve demokratik hareketlerin önderi olmuştur (Hurremîlik, Hurufîlik, Kızılbaşlık vs. gibi). Zamanla Karakoyunlu, Safevi ve bir ölçüde Afşar, Kacar Devletlerini kurarak devlet geleneğine ulaşmıştır. İrani kol ise dervişlik ve sofuluk düşüncelerini ancak yerel düzeyde sürdürebilmiştir.- “Kadına bakış” açısından Türki kolda kadın - erkek hemen hemen aynı eşit statüye sahiptir, kadınlar dinî törenlere katılabilir, türban takmaz, çok eşlilik yoktur. İrani kolda ise dinî törenlere kadınlar giremez, türban takmak zorundadır ve çok eşlilik vardır.İmamilerin Ehlihak inancına karşı davranışlarıIlımlı Şiiler (Caferîler ve Zeydîler), Alevi ve İsmailîleri Şii olarak kabul etmezler. Fakat Aleviler kendilerini Caferî sayarlar. Bunun nedeni şudur : Kızılbaşlar Ramazan ayında oruç tutmaz, sadece Muharrem ayının ilk 12 günü oruç tutarlar. Bunu da Sunniler gibi değil Caferiler gibi tutarlar. Namazları da 5 vakit değil, Caferîler gibi 3 vakittir.Azeri - Safevi kral Şah Abbas döneminde Kızılbaşlara büyük darbe indirilmişti. Hükümet, sofuları başkent olan İsfehandan sürdü, ve zikir halkalarını yasakladı. Hatta tasavvufun izlerini silmek için halkın “yahu” demesini bile yasakladı. (“Yahu” = “ya hu” tasavvufta “ben” “im” demektir ve “ben Allah’ım” deyişiyle aynı anlama gelmektedir. O dönemden sonra dini yapı Kızılbaşlığın aleyhine ve Caferîliğin lehine değişim göstermiştir. 17. yüzyılda bütün Azeriler Kızılbaş - Bektaşi inancına sahipken bu oranın günümüzde % 10 - 20’lere düştüğü sanılmaktadır.16. yüzyılda Kızılbaş soyluları Safevi devletine hakim durumdaydı. Şah İsmail’in iktidara gelmesine yardımcı olan 32 Kızılbaş aşireti devlette egemen soylular durumundaydı. Ancak daha sonra gelen Azeri kral Şah Abbas, bu egemenliği kırmak için başka bir aşiret grubu olan “Şahseven”ler birliğini oluşturdu. Şah’ın isteği üzerine Anadolu’dan birçok Alevi, Kızılbaş zannettikleri Şah’a ulaşmak için İran’a göç etmişti. “Açılsın kapılar Şah’a gidelimYıkılsın zindanlar Şah’a gidelim” Günümüzde Şahsevenler, Kızılbaşlığı devam ettiren ender Azeri boylarındandır.AliallahilerGoranlar (Güranlar) da denilir. Gali Şiilerin Tasavvuf gelenekleri etkisi altında kalmış bir koludur. İnançlarında Manicilik, Musevilik ve Zerdüştlükten izler vardır. İmamlar hakkında aşırı fikirleri vardır ve onlarda Tanrısal özün “Hülûl” ettiğine (cisimlendiğine) inanırlar. Özellikle Tanrı’nın Hz. İsa, Hz. Musa ve Hz. Davud gibi Hz. Ali’de de tecessüm ettiğine (cisimlendiğine) inanırlar. Şah İsmail’in bile Allah - Ali’nin tecessümü olduğuna inanan Goranlar vardır. Kuran-ı Kerimin değiştirildiğine inanırlar. Mevcut Kuran’ı kabul etmez ve Hz. Osman tarafından değiştirildiğini savunurlar. Orijinal Kuran’ın bugünkünün 3 katı büyüklüğünde olduğuna inanırlar. Bu orijinal Kuran, bir imamdan ötekine geçmektedir ve sonunda 12. imam olan Mehdi’ye ulaşacaktır.Ölümden sonra yaşam olmadığına, ruh göçüne inanırlar; cennet ve cehennem kavramlarını ise bilgi ve bilgisizlik olarak yorumlarlar. Takiyye ilkesini kabul eder ve inançlarını başkalarından saklarlar. Şafağın kırmızı renginin Kerbela’daki İmam Hüseyin’in kanından olduğuna ve o olaydan önce şafağın kırmızı olmadığına da inanırlar.Çok eşliliği reddederler ve boşanmayı uygun bulmazlar. Kadınları dini törenlere türbansız olarak katılır. Sakallarını traş ederler ama bıyıklarını ömür boyu kesmezler. Saçlarını da kesmezler. Dini törenlerini yaptıkları yere Cemhane (cemevi) derler. Törenlerinde saz ve ud eşliğinde türkü ve ilahiler söylerler. Sigara içmez, tavşan eti yemezler. Başka Şiilerle evlenebilirler fakat Goran (Kızılbaş) olduklarını eşlerinden bile saklarlar. İsmailîlerGali Şiilerdendir ve ötekiler gibi “tevil”, “hülûl” ve “tenasüh” e inanırlar. Bedensel cennet ve cehenneme, kıyamete ve haşr ve neşre inanmazlar.İran İsmailîleri köken olarak Nezarîdirler. İlk defa Rey şehrinden ünlü Hasan Sabbah, Nezar’ın halifeliğini desteklemiştir. 1094 yılında Kazvin kentinin yakınındaki Alamut Kalesini ele geçirmiş ve kendisini “Şeyh-ül Cebel” “Dağların Piri” diye isimlendirmiştir. Hasan Sabbah hakkında ayrıntılı bilgi için sitemizin Tarih bölümüne bakın.19. yüzyıl ortalarında İsmailîlerin lideri Ağa Han Mehellati, Hindistan’da Bombay şehrine göç etmiş, zamanla İngiltere’nin etkisi altına girmiştir. Kendisinden sonra gelenlerden en sonuncusu olan Ağa Han IV. Kerim, 1957’den beri çok zengin bir toplum lideri olarak İsmailîlerin önderidir.ZerdüştlükZerdüşt isimli bir peygamber tarafından oluşturulmuş bir dindir. Tamamen bir yanlış anlama nedeniyle “Ateşe Tapanlar” olarak isimlendirilmişlerdir. İran’da Zerdüştlere “Zartosh” ve “Mecusi” ismi verilmektedir. Zerdüşt peygamberin temsili resmi M.Ö. 683 yılında Zerdüşt peygamber doğduğunda henuz iki yaşındayken başka din adamları onun büyüyü yok edeceğine inanıp bir ateş tapınağına götürür ve orada terk ederler. Daha sonra çocuğun ateşle oynadığını görüp şaşırırlar. Zerdüşt, 7 yaşında dini eğitim almaya başlar ve sonra gezgin bir derviş olarak köy köy dolaşmaya çıkar. Dünyadan kötülüğü yok etme yolunda aradığı bilgiyi bulabilmek için Sabelan Dağına tırmanır ve burada Tanrı Ahura Mazda’yı görür. Tanrı ona Avesta isimli bilgelik öğretilerini aktarır. Bu öğretilere göre evrende iyilik ve kötülük olarak iki büyük güç vardır. Ahura Mazda, her zaman iyilikle beraberdir. İnsanoğlu bu iki güçten hangisini seçerse bu, onun kaderi olacaktır.Avesta öğretilerini bir araya topladığı kutsal kitap, Pehlevi (Eski Farsça) dilinde yazılmıştır. Avesta, kelime olarak “hikmet” ve “bilgi“ demektir. Kitabın ilk bölümünde doğrudan doğruya Zerdüşt’ten geldiğine inanılan ilahiler vardır. Ahura Mazda alemin tanrısı idi. Alemdeki maddi ve manevi nizamı yaratan, tabiat kanunlarını koyan, Ahura Mazda'dır. Kötülüklerin kaynağı ise Ehrimen'dir. Ahura Mazda önce manevi bir varlık olarak kabul edilirken sonraları, ateşle birlikte var olan yaratılmamış bir ışık olarak düşünüldü ve böylece bir ateş kültü gelişti (Mecusilik). Zerdüşt'e göre bir tarafta sağduyu, iyilik ve aydınlıktan oluşan “Aşa” (alem nizamı), öteki tarafta da suç, kötülük ve karanlığı içinde bulunduran “Drug” (yalan, anarşi ve fesat) vardır. İnsanın iyilik tarafını seçmesi gerekir. Bu seçim, öteki dünyada sonuç verecektir. Zerdüştlerin İran dışındaki ülkelerdeki ismi “Parsîler”dir. Bu isim, aynı zamanda Hindistan’da Mumbai şehrinde yaşayan Zerdüşti topluluğa verilmiştir. Parsîler, 8. yy’dan itibaren Hindistan'a göç etmiş olan İranlı Zerdüştlerdir. İran'da kalıp inançlarını devam ettirenler de olmuştur. Bunlara “Ceberler” (Geber’ler) denir. Parsîler, Hindistan’da ticarette çok başarılı oldular ve maddi refaha kavuştular. Günümüz Hindistan’ında büyük sanayicilerden biri olan TATA ve Tata ailesi aslen İran’lı ve Zerdüşttür. Zerdüştler, ölülerini şehirden uzak ölü kulelerine (sessizlik kuleleri) bırakırlar. Kuleler, 10 - 15 metre yükseklikte, silindirik yapılardır. Terasında çıplak ölüler sıra halinde yatırılır. Yırtıcı kuşlar ve akbabalar ölülerin etlerini gagalar ve yerler. Kalan kemikler, kulenin içinde depolanır. Böylece ölülerin toprağı kirletmediğine inanılır. Hindistan'daki Parsî toplulukları bu geleneği halen devam ettirmektedirler. İran’da ise buna izin verilmemektedir. İran’daki Zerdüştler, ölülerini mezarlara gömmektedir. Dakhme - Sessizlik Kulesi Günümüzdeki Zerdüştlük, monoteist karakterlidir. Dinin temeli Tanrı’nın sembolü olan ateştir. Zerdüşt tapınaklarına Parsî olmayanlar alınmaz. Ateşin temizliğini korumak için günde beş defa temizleme ayinleri yapılır. Bu ayinler, rahiplerin nezaretinde yürütülür ve bu sırada Avesta'dan ilahiler okunur. Ayinlerde bulunan herkesin ağzı, beyaz maskelerle kapatılır, böylece ateşin nefes ile kirletilmesi önlenmiş olur.Zerdüştler günümüzde “Dünya Zerdüştler Birliği” adı altında örgütlenmiştir. Hindistan, ABD, Pakistan, İngiltere, Kanada gibi ülkelerde örgütlenmeleri vardır. Bu ülkelerde Zerdüşt Tapınakları da mevcuttur. Günümüzde Zerdüştlerin sayısının 200 bin kadar olduğu tahmin edilmektedir. Bunun 40 bin kadarı İran’da ve 100 bin kadarı Hindistan'da yaşamaktadır. Geriye kalanın büyük bölümü İngiltere, ABD, Pakistan, Kanada’dadır. Nevruz kutlamaları, Nevruz’da ateşin üstünden atlama törenleri, İran’da çok yaygın olarak kutlanan ve sonbaharın gelişini duyuran Şeb-i Yelda bayramları Zerdüştlük dininin günümüze kadar yansıyan uygulamalarıdır. Zerdüştlerin yoğun olarak bulunduğu Yezd şehrinde bile dini ibadetlerini yaparken baskı altında kaldıkları söylenmektedir. Zerdüşt dini günümüz İran’ında Anayasa tarafından tanınmıştır ve Zerdüştler başka dini azınlıklar gibi ayrı sandıklarda oy kullanır. Dünya Zerdüşt toplumunun çok tanınmış kişilikleri de vardır. Bunlar arasında Queen isimli Rock müziği topluluğunun solisti (şimdi yaşamayan) Freddie Mercury ve Hint asıllı ünlü orkestra şefi Zubin Mehta sayılabilir. İran'ın her yerinde bol bol Hz. Ali posteri bulunur. İmam Humeyni'nin kabri. İmam Humeyni'nin kabri. Tarihi Eserlerİranın kültürel geçmişindeki önemli eserlerden birisi Chogha Zembil'deki Elam yapısı Ziggurattır. Bu yapı -tahminen- M.Ö. 12. yüzyıldan kalmış ve kurutulmuş çamur tuğlalardan örülmüştür. Ziggurat ismi verilen yapılar tarih çağlarında dağların seklini taklit eden piramid şeklindeki yapılardır. Büyük İskender'in işgali dönemine kadar olan dönemdeki mimari yapı, o dönemin dini inancı olan Zerdüştlük etkilerini taşır. Chogha Zanbil'deki Ziggurat Pers İmparatorluğu, 200 yıl gibi kısa bir süre içinde dünya tarihine damgasını vurmuş bir imparatorluktur. Bu döneme ait en önemli tarihi eserler ise Persepolis kenti, Kurus'un mezarı ve Bisütun'dur. Persepolis kentinin genel görünümü ve bir gezgin. Pers kralı Kurus'un Persepolis yakınındaki anıt mezarı İrandaki tarihi eserler arasında en önemlileri Dünya Kültür Mirası listesine alınmış olan eserlerdir. Bu eserler şunlardır. TAHT-I SÜLEYMAN - KUZEY İRAN Taht-ı Süleyman arkeolojik bölgesi, İran'ın kuzeybatısındaki volkanik bölgede yer alıyor. Sasaniler döneminde bölgede inşa edilen tapınak, İlhanlılar döneminde yeniden inşa edilmiş. Ateş tapınağı ve sarayın tasarımı ile bölgenin genel planlaması İslam Mimarlığının gelişmesinde önemli etkilere sahiptir. SULTANİYE GÜMBEDİ - ZENCAN Sultaniye Gümbedi Hz. Ali için yapılmış fakat daha sonra bir Moğol hükümdarının türbesi haline getirilmiş. Gümbedin kubbesi gerçekten çok büyük. Dünyanın 3. büyük kubbesi sayılıyor. Türbenin dışı çinilerle ve içi ise aynalarla kaplı. CHOGHA ZENBİL ZİGGURATI - SUŞ Mezopotamya dışında yapılmış birkaç Ziggurattan birisidir. M. Ö. 1250 yılında Elam kralı tarafından bir tapınak olarak inşa edilmiştir. Toplam 12 tanrı için yapılması planlanmış fakat tamamlanamamıştır. Burası Asurbanipal tarafından M. Ö. 640 yılında yıkılmıştır. İMAM MEYDANI - İSFEHAN Dünyanın en büyük meydanı olduğu söylenmektedir. Bu meydan, şehrin merkezi sayılır. Şehir planlamacılığının en güzel örneklerinden birisi olan İmam Meydanı'nın uzunluğu 500 metre ve eni 160 metre kadardır. Meydanın çevresi sütunlu yapılarla çevrilmiş ve ortasında geniş bir havuzu olan kapalı bir mekân oluşturulmuştur. ESKİ ŞEHİR - YEZD Dünyanın en eski yerleşim yerlerinden birisi olan bu çöl şehrinin Old City bölümü bütünüyle Dünya Kültür Mirası kapsamına alınımştır. Halı - Kilim dokumacılığı İran halılarının dünyaca ünlü olduğunu duymuşsunuzdur. İranda, halı dokuma ve halı desenleri tamamen geleneksel tarzdadır ve kullanılan boyalar kök boyalardır.İran halkının evlerinde batıya göre çok az mobilya (masa - sandalye dahil) kullanılır. Yemekler yer sofrasında yenir. Evler geniş araziler üzerine kuruludur, salonları bizdekilerin iki - üç kat daha büyüktür. Böyle oluşmuş yaşam mekanlarında tüm zeminin çeşitli halılarla kaplandığını düşünün. İranlıların evleri, sadece halılarını görmek için bile gezmeye değerdir. Küçük yerleşimlerde, halıların güzellği ve kalitesi, ailenin zenginliğini yansıtan bir ölçüdür. Genelde taban halısı şeklinde kullanılmakla birlikte duvarlara asmak için üzerine çeşitli görüntüler işlenmiş desenli halılar da vardır.İran halılarının üzerinde bulunan desenlerin güzelliğini anlatmak için : 'Bir İran halısını evine koyan bir kişinin aslında bir İran bahçesinin minyatürünü evine götürdüğü' söylenir. TAHRAN TARİHGEZİLECEK YERLERROTATAHRAN HARİTASI TARİH Tahran, İran’ın en büyük şehridir. Aynı zamanda İslam devrimi mücadelesinde önderlik yapmıştır. Bu devrim, hem Müslüman aleminde ve hem de tüm dünyada türünün tek örneğidir.Tahran ismi Farsçada “sıcak yer” anlamına gelmektedir. Yaz aylarında gerçekten sıcak dönemler yaşanır burada.Tahran şehrinin kuruluşu Neolitik çağlara kadar gitmektedir. Bu şehir, şimdi olduğu gibi eski çağlarda da Elbruz Dağlarına sırtını dayamış küçük bir yerleşim yeri olarak doğmuştur. Hemen yakınındaki Rey şehri, 1197 tarihinde Moğol’lar tarafından yıkılana kadar bölgedeki önemi açısından Tahran’dan ilerideydi. Bu olaydan sonra Tahran, bölgenin ticari yaşamının merkezi olmaya başladı. Tahran, 1783 yılında Gajar hanedanının başkenti olunca siyasi bir önem kazandı. Daha sonraki dönemlerde kazandığı bu önemi, dini merkez olarak Kum ve Meşhed şehirlerinin yükselmesine rağmen yitirmedi. Elbruz dağının eteklerinde bulunan geniş bir araziye yayılmış bu şehir, diğer İran şehirlerindeki geleneksel yapıya uyarak iki veya en fazla üç katlı tuğla binalardan oluşmuştur. Binaların çoğunda sıva kullanılmamış, böylece bütün şehir kirli sarı renkli bir çöl kenti havasına bürünmüştür. Buna karşılık bizde pek fazla tanınmayan Fars kültürü ve sanatı bu binalara yansımıştır. Binalarda tuğlaların yerleştirilişi bile bunların işçiliğinde ileri düzeyde bir zevk ve estetik kaygısı bulunduğunu göstermektedir. KONAKLAMAEn ucuzlarİmam Humeyni Meydanına kadar metro ile geldiyseniz burada birkaç ucuz konaklama alternatifi bulabilirsiniz. İmam Humeyni Meydanından Ferdovsi meydanına doğru yürümeye başlayın; ilk 50 metreden sonra caddenin sağ tarafındaki ilk ara sokakta Otel Ferverdin bulunur; meydanın ve anayolun gürültüsüne rağmen çok merkezi bir yer olması ve 8 bin Tümenlik fiyatıyla dikkati çeken bir yerdir. Tuvaleti ve banyosu ortaktır.Meydandan Bazar-ı Bozurg yönüne doğru yöneldiğinizde merkez postanesini geçip Sur-u İsrafil Sokağına gelin. Buradaki Sedef Oteli de üç yataklı odaları 9 bin Tümene vermektedir. Tuvaleti ve banyosu ortaktır. Gene İmam Humeyni Meydanının yakınında eskiden Tophane (Farsça söylenişiyle Tophune) bölgesinde birçok ucuz otel vardır. Bunlar arasında Otel Meşhed temiz ve küçük odalarına 5 bin Tümen istiyor. Japon turistler arasında oldukça popüler olan bu otelde çok fazla bir konfor beklemeyin.Yakınındaki Asia Otel de temiz ve basit odaları için 15/25 Dolar fiyat istiyor.Otel Hayyam anayola biraz uzakta olduğu için daha sakin bir ortam sunuyor ve kişi başı 10 Dolar istiyor.Orta Sınıf Otellerİmam Humeyni Meydanından Ferdovsi Meydanına doğru yürüyün. 500 metre kadar sonra sağ tarafta Türk Elçiliği binasını göreceksiniz. Elçilik binasını geçtikten sonra meydandan sola dönün, bir zamanların en ünlü oteli olan Naderi Otele gelirsiniz. Bu otel yüksek tavanlı, ağır kadife perdeli, eski zaman mobilyalarıyla Şah dönemini hatırlatır. Otelin altında kafe ve pastanesi de vardır. Bu kafe Tahranlı gençlerin ve üniversite öğrencilerinin buluşma yerlerinden biridir. Buradaki eski moda ortamda gözlerden uzak kalan İranlı genç kızlar, başörtülerini biraz sıyırarak saçlarını az da olsa gösterme imkanını bulurlar. Naderi Otelinde yüksek bir kalite ve konfor beklemeyin ama sunacağı atmosferi başka yerde bulamayacağınızı düşünerek kişi başı 10 Dolarlık fiyata razı olabilirsiniz. Naderi Otelin Lobisi Naderi Otelinin bir de Otel New Naderi isminde daha kaliteli hizmet sunanı var. Bu otel de eski Naderi Otelinin hemen karşısındaki sokakta yer alıyor. Merkezi klima, yüzme havuzu ve otoparkıyla 20 - 30 Dolarlık fiyatını hakediyor sayılır. (Yüzme havuzu genellikle boş oluyor ama dolu da olsa, sadece erkeklerin faydalanabileceğini belirtelim.)Ferdovsi Meydanının hemen yakınındaki Forsat Sokağında Otel Ferdis, iki kişilik odaları için 19 bin Tümen istiyor. Tamamı klimalı, televizyonlu, içinde bahçesi ve otoparkı olan bu otelin fiyatına açık büfe sabah kahvaltısı dahil.Ferdovsi Bulvarının Sabt Sokağında Ferdovsi Grand Oteli merkezi bir yerde, televizyonlu, klimalı ve buzdolaplı odaları için 60 - 75 Dolar fiyat uyguluyor. Birçok gezgin için Ferdovsi Sokağındaki Mermer Oteli nostaljik bir anlam taşır. Eskiden bir çok Türk turist ve işadamının Tahran’daki ilk tercihi olan bu otel, modern dekoru, TV, klima ve kendi restoranı hizmetlerini 25 / 35 Dolar karşılığında sunuyor.Üst Sınıf OtellerBu sınıfta sayılabilecek oteller hep dört veya beş yıldızlı, ancak şehir merkezine ulaşımı kolay olmayan ve sadece Dolar ile müşteri kabul eden yerlerdir. Tehran İnkılab Oteli 16 katlı, Lale Parkına yürüme mesafesinde ve kaliteli bir restoranıyla hizmet veriyor. Lüks odalar, minibar ve uydu televizyonu ile yüzme havuzu olan otelde odalar 75-95 Dolar.Eskiden İntercontinental Oteli olan binada şimdi Lale İnternational Oteli hizmet veriyor. Lale parkının kuzey ucunda yer alan bu otelin giriş katında seyahat acenteleri, kaliteli kitapçılar ve lüks restoranlar bulunur. 100 / 115 Dolar + %19 vergi ödeyerek bu otelde kalabilirsiniz. Lale Oteli, Tahran GEZİLECEK YERLER Bazar-ı Bozurg (Büyük Pazar - Kapalı Çarşı)Burası Tahran’ın sadece çarşısı değil sanki ekonomisinin kalbinin attığı yerdir. Büyük Çarşı, İstanbul’daki kapalı çarşının bir benzeri ama çok daha oryantal olanıdır. Buraya yapacağınız bir gezi size Fars ülkesinin bütün gizemini tattıracaktır.İranın tüm yönleri sanki buraya yansımış gibidir. Bütün doğu pazarlarının en büyüklerinden biridir. Şehir içinde bir şehir gibidir. Burada her şey yaşanır, sadece ticaret değil, sosyal olaylar, evlilikler ve siyaset bile... Bazar-e bozurg bizdeki kapalı çarşı gibidir 10 kilometre kadar uzunluktaki bu kapalı çarşıyı gezmeye Sabze Meydanından başlayın. Gerçekte pazarın birçok girişi vardır. Doğudaki bu ilk giriş bölümünde lüks mallar, saatler ve kuyumcular yoğunlaşmıştır. Daha sonra halıcılar gelir. Yürümekten yorulduğunuz zamanlar pazarın yan yollarından birine sapın, burası sizi mutlaka kapalı bölümden dışarı çıkartıp ya bir çayhaneye, ya bir nargile salonuna ya da bir havuzbaşına götürecektir. Pazarda yavaş ve dikkatli yürüyün yerler toz kalkmaması için ıslatılmış ve kayganlaşmış olabilir. Ayrıca sık sık geçen hamallar ile çarpışmamak için dikkatli olun.Bu pazarda neler yok ki? Bütün İran’ın perakende mallar sektörünün üçte biri bu pazardaki alışverişlerde gerçekleşiyor. Her sokakta, her sapakta ayrı bir ticaret konusu, bakırcılar, kağıtçılar, baharatçılar, tenekeciler, halıcılar, şekerciler, çaycılar... Sadece bunlar değil, ondan fazla cami, birkaç otel, birkaç banka ve hatta pazarın kendine ait itfaiyesi bile var burada.DerbendTahran’ın yoğun trafiğinden ve yaz mevsiminde iseniz boğucu sıcaklığından kaçmak için en iyi alternatifiniz Derbend’dir. Derbend’e ulaşmak için öncelikle Tejriş Meydanına gitmelisiniz. Buradan da Derbend’e dolmuş-taksiler kalkar. Burası Tahran’ın en kuzey ucunda dağın eteklerinde kurulmuş bir tür eğlence ve piknik yeridir. Dağdan gelen bir derenin iki yamacı sayısız çayhane, kebapçı ve lokanta ile dolmuş durumdadır. İki yamacın arasındaki daracık yoldan yukarılara doğru tırmanın. Haftasonları yoğun ilgi nedeniyle adım atacak yer bulamayabilirsiniz. Ancak sayısı çok fazla olan restoranların şark köşesi stilinde döşenmiş tahtlarında mutlaka bir yer bulacaksınız. Hemen kendinize bir çay söyleyin. Çayın yanında kıtlama şekeri ile birlikte hurma da verilmektedir. Çıkışa göre sağdaki yamaçta küçük bir teleferik tek ama çok yüksekteki istasyona 1.000 Tümene taşımacılık yapmaktadır. Buradan Tahran’ın panoramik bir manzarasını görebilirsiniz. Derbend'in serin havasında, yaz sıcaklarından uzaklaşabilirsiniz. Derbend'in yukarı taraflarında Teleferik işliyor Ulusal Halı MüzesiLale parkının kuzeyindeki bu müze, ünlü İran halılarından en seçme olanlarının sergilendiği bir yerdir. İki katlı bu müzede 16. yüzyıldan günümüze kadar gelmiş bir çok nadide halı görebilirsiniz. Zararlı ışıklardan korunmak için müzede fotoğraf çekilmesine izin verilmiyor. Ulusal Halı sarayı Sa’dabad Sarayı MüzesiTahranın kuzeyinde, şehir merkezine oldukça uzaktaki Şemiran’da Şah’ın yazlık sarayı bulunur. Burada toplam 18 değişik müze bulunuyor. Ancak nedense bu müzelerin hepsi birden açık tutulmuyor. Sarayın “Beyaz Saray“ isimli bölümü son kral, Rıza Şah Pehlevi’nin ikamet yeriydi. 54 odalı olan bu sarayın girişinde bulunan devasa Şah heykeli devrim sırasında sökülmüş ve geriye taştan yapılma dev boyutlarda iki ayakkabı kalmıştır. Törensel akşam yemeği salonunda bulunan 143 metrekarelik yuvarlak halı, herhalde türünün en büyüklerindendir.Şah’ın annesine ait olan ikinci bir saray, sanki Şah’ın izlediği haince yaşantıyı halkın görüp ibret alması için yapılmış gibidir. Müze yönetimi “kumar salonu”nu eski fotoğraflarla süslü, oyun kağıtları ile olduğu gibi sergilemektedir. Sa'dabad Sarayı Girişi Burada ve Niyavaran’da saraylar daha çok zengin bir ailenin terkettiği ve uzun süre bakımsız kalmış eski moda eşyalarının sergilendiği yerler gibi düzenlenmiştir.Aynı bahçede yer alan Askeri Müze’yi daha ilginç bulabilirsiniz. Burada bulunan el yapımı silahlar arasında Irak lideri Saddam Hüseyin’in 1979 yılında Şah’a hediye ettiği bir tabanca da yer alıyor. Tochal TeleferikTahran’ın çok popüler Teleferiği (İran’da Telekabin diyorlar) Velenjak Caddesinin sonundadır ve 3957 metrelik Tochal dağının bir bölümüne çıkmaktadır. İlk iki istasyona kadar yürüyerek de gidebilirsiniz. İstasyonların yakınında çayhaneler ve restoranlar hizmettedir. Teleferiğin ulaştığı yükseklikten Tahran’ın panoramik görüntüsünü izlemeniz mümkün. Tochal Teleferik ile Tahranın kayak merkezine ulaşılır. Özgürlük Anıtı (Azadi Anıtı)1971 yılında Pers İmparatorluğunun kuruluşunun 2500. yılında Shahyad Anıtı olarak yapılmıştır. Anıt, 2.500 adet yüzyüze bakan taş ile süslenmiştir. Anıtın orta katlarında bir İran Tarihi müzesi bulunmaktadır. Asansörle en üst kata çıkarsanız tüm Tahran’ı görebilirsiniz. Anıtın bulunduğu meydan, Meydan-ı Azadi adıyla anılmaktadır. Tahran'daki Azadi Anıtı Ulusal Mücevher MüzesiFerdovsi Caddesindeki Bank Melli'nin arkasında Alman Elçiliğinin karşısındadır. Mücevher uzmanlarına göre dünyadaki en değerli mücevher kolleksiyonu buradadır. Buradaki taşların tarihi yüzlerce yıl geriye gider ve her bir değerli parçanın birçok savaşa neden olduğu buradaki yazıtlarda yazılıdır. 1738 yılında Nadir Şah Afşar'ın Hindistan seferi sırasında kendisine para ve içinde Derya-yı Nûr (Nur Denizi) ve Kuh-i Nûr (Nur Dağı) elması bulunan hediyeler sunulmuştu. Bunlardan Kuh-i Nûr elması daha sonra birçok el değiştirmiş ve şimdi Londra'da Tower of London'da sergilenmektedir. Nadir Şahın tahtı Burada sergilenen taht, Nadir Şah Tahtı olmasına rağmen Nadir Şah ile bir ilgisi yoktur. Tahtın, 1798 - 1834 yılları arasında yaşanan Fetih Ali Şah dönemine ait olduğunu gösteren kanıtlar çok. Örneğin tahtın oturma yerinin etrafındaki yazıtta, tacın yapılmasında Fetih Ali Şahın etkili olduğu sonucu çıkartılabilecek bilgiler vardır. Fetih Ali Şahın, bu tahtı krallığınin ihtişamını hem yerli hem de yabancı misafirlerine göstermek için yaptırmış olması büyük bir olasılıktır. Bu amacı gerçekleştirmek için 12 ayrı panelde toplam 26.733 adet degerli taş kullanılmıştır. Bu taht, Muhammed Rıza Pehlevinin taç giyme toreninde de kullanılmıştır. Nadir'in tahtı Elmaslı Taç Bu taç, Rıza Han ve Şah Rıza Pehlevi tarafından kullanılmıştır. Altın ve gümüş kullanarak yapılmış, elmaslar, zümrütler, safirler ve inciler kullanılarak süslenmiştir. Kumaşı ise kırmizı kadifedir. Tacın dört yanında da elmaslardan yapılmış birer panel bulunur. Tacın yapısı Sasani krallarının tasarımlarına benzer. Tacın ön yüzünde bulunan güneş deseninin ortasında çok büyük bir sarı elmas bulunur. Taçtaki taşlar şunlardır : Elmas : 3.3380 adet - 1.144 karat Zümrüt : 5 adet - 199 karat Safir : 2 adet - 19 karat İnci: 368 adet - mükemmel eşleştirilmiş Tacın toplam ağırlığı 2.080 gram Bu taç, Kacar Krallarının taç giyme törenlerinde kullanılmıştır. Ayrıca Pehlevi hanedanının kralları olan Rıza Hanın 25 Nisan 1926 tarihindeki ve Rıza Pehlevinin 26 Ekim 1967 tarihindeki taç giyme törenlerinde kullanılmıştır. Elmas İşlemeli Taç Mücevher Küre Bu kürenin işlenmesine 1869 yılında Nasreddin Şah döneminde başlandı. İbrahim Mesihi ismindeki bir taş ustasının yönetiminde bir grup İranlı taş ustası bu küreyi Iran hazinesindeki parça taşları kullanarak yapmaya başlamıştır. Bu kürede kullanılan toplam altın miktarı 34 kilo ve değerli taş ağırlığı 3.656 gramdir. Kullanılan toplam taş miktarı 51.366 adettir. Dunya haritasınin değerli taşlarla çizildiği bu kürede denizler zümrüt ve karalar yakut ile gösterilmiş. Güneydoğu Asya, İran, İngiltere ve Fransa, elmaslarla işlenmiş. Hindistan ise pastel renkli yakutla belirlenmiş. Merkez ve Orta Afrika safir ile kaplanmış. Ekvator çizgisi ve öteki coğrafi hatlar elmas ve yakutla çizilmiş durumda. Kürenin çapı 66 cm ve üzerine oturdugu kaide, ahşap üzerine altın kaplamadır ve değerli taşlarla kaplıdır. Taş işlemeli dünya küresi Tavus Kuşlu Taht - (Günes Tahtı) Fetih Ali Şah zamanında ve Fetih Ali Şahın emri ile İsfehan valisinin denetiminde bu taht, altın ve parça taşlar kullanılarak imal edilmiştir. Tahtın sırt dayanacak bölümünde kullanılan güneş deseni nedeniyle "Güneş Tahtı" diye isimlendiren de vardır. Fetih Ali Şah, yeni evliliğini Tavus Tacoduleh ile yapınca bu tahta "Tavus Tahtı" ismi verilmiştir. Bazı araştırmacılar bu tahtın Hindistandan kaçırılmış ünlü Tavus Kuşlu Taht olduğunu iddia etseler de gerçekte bu taht, orada sözü edilen orijinal taht değildir. Tahtın üzerindeki yazıtlar mavi mine ile ve altın zemin üzerine işlenmiştir. Taht, 1981 yılına kadar Gülistan Sarayında teşhir edilmiş, daha sonra 1927 yılında şimdiki yeri olan Ulusal Mücevherler Müzesinde sergilenmektedir. Tavus Kuşlu Taht Derya-i Nur (Işığın Denizi) Elması Bu ünlü elmas, dunyanın en büyük pembe elmasıdır ve bu müzedeki en değerli parçalardan birisidir. İlk once Nadir Şahın torunu Şahruh Mirza'ya miras kalmıştı. Daha sonra Zend ve Kacar hanedanına geçmiştir. Kacar krallarından Nasreddin Şah, bu elmasın Kurus'un tacını süsleyen elmaslardan birisi olduğuna inanırdı. Bu elmas, 182 karat ağırlıktadır ve soluk pembe renklidir. Çerçevesinde 457 adet pırlanta ve 4 adet yakut bulunur. Derya-i Nur elmasınin aslında 242 karat ağırlığındaki daha büyük bir elmasın bir parçası olduğu ve bu taşın ikinci parçasının gene bu müzede bulunan başka bir taş olduğunu öne sürenler de vardır. Ünlü gezgin Tavernier 1642 yılında yaptığı doğu gezisinde bu tip bir elmasın varlığından söz etmişti. Kuh-i Nur elması Ulusal Muze Bu müzenin giriş katında Prehistorik dönemden Sasani'lere kadar birçok tarihi eser sergileniyor. Bunlar çoğunlukla İran'da araştırmalar yapan yabancı Arkeologların buluntularıdır. Her yerde karşılaşabileceğiniz eski kaplar, metal takılar ve heykelciklerin dışında Persepolis'te bulunmuş önemli tarihi eserlerin bazıları burada sergilenmektedir. Bunlar arasında I. Darius'u gösteren büyük bir rölyef, altın tabletler ile bronzdan bir köpek ve üç aslan figürü dikkati çekmektedir. 1. Darius'ün rölyefi Tarihi Suş kentinde bulunmuş olan ve Hammurabi'nin kanunlarını gösteren bir kil tabletin eş modeli bu müzede sergilenmektedir. Bu tabletin orijinali Paris'teki Luvr müzesindedir. Hammurabi'nin yasaları Müzedeki ilginç parçalardan birisi olan Tuz Adam MS 3. veya 4. yüzyılda yaşamış bir madencinin öldüğünde tuzlu bir ortamda kalıp günümüze kadar çok az bozularak gelen “Tuz Adam” da buradadır. Tuz Adam (Salt Man) ROTA Tahran’dan sonra yolumuza İran’ın ünlü sanat ve kültür başkenti İsfehan’dan devam ediyoruz.Tahran’dan İsfehan’a gitmek için otobüs, tren veya uçak kullanılabilir.OtobüsleOtobüsle gitmek için İmam Humeyni Caddesinden Terminal-ı Cenup (Güney Terminali) giden dolmuş taksilerden birine binin. İsfehan yolu otobüsle 7 saat kadar sürer. Bilet ücreti 2 bin - 4 bin Tümen kadardır.TrenleTrenle gitmek için öncelikle tren istasyonuna (Farsçası : Rahen) gitmelisiniz. Trenin hareket gününe ait biletler tren istasyonundan alınmakla birlikte ileri tarihe ait biletleri sadece acentelerden satin alabilirsiniz. İleri tarih için bilet almıyorsanız tren istasyonuna metro ya da taksi ile gidebilirsiniz. Metro'nun Sush istasyonunda inerek tren istasyonuna yuruyerek gidebilisiniz. Tahran'dan İsfehan'a her gün iki tren hareket eder. Hareket saati akşam : 8.30 ve 24.30'dadır. Bilet fiyatları 5.000 - 6.500 Tümen.İran demiryollarının resmi sitesi : http://www.rajatrains.com/ Uçakla İsfehan’a İran Air’in her gün en az 6 seferi vardır. Bu seferler bilet fiyatının ucuzluğu nedeniyle genellikle doludur. Siz gene de bir kaç gün önceden yer olup olmadığına bakın. Tahran - İsfehan bilet fiyatı 18 bin Tümendir.İran Havayollarının tarifelerine ulaşmak için : http://www.cao.ir/english/adreslerini kullanabilirsiniz. 2007 yılı Temmuz ayında İran Gezi Rehberi adlı kitabı yayımladı.Bu kitap, 15 X 17.5 cm boyutlarında, 1. Hamur kağıda basılı ve 200 sayfadır. Kitapta İranın kültürü, tarihi, coğrafyası, iklimi, yönetim şekli, dil ve ırk özellikleri incelendi. Şehir bilgileri bölümünde ise Tebriz, Tahran, İsfehan, Şiraz, Persepolis, Yezd ve Meşhed şehirleri ele alındı. Bu şehirlerin kısa tarihi, gezilecek önemli yerleri, konaklama için otel bilgileri ve restoranlar ayrıntılı bir şekilde ele alındı. Şehirlerin haritaları kolay kullanımı sağlamak için iki renkli şekilde basıldı. Kitabın satış fiyatı 14 YTL'dir.Zafer Bozkaya, bir yandan gezilerine giderken bir yandan da Ankara'da grafik tasarım işiyle uğraşıyor. İran'a ve Hindistan'a gitmek isteyenlere internet üzerinde her türlü yardımı yapmaya çalışıyor. Bu arada gelen gezi tekliflerini değerlendirerek isteyen gruplara rehberlik yapıyor. Sizin de böyle egzotik, mistik bir gezi yapma düşünceniz varsa lütfen yazın. GENEL BİLGİLERÜlkemizde yabancı ülkeleri tanıtacak rehber kitapların eksik ve yetersiz olduğu herkesçe bilinmektedir. Özellikle doğu ülkeleri hakkında kaynaklar yetersizdir. Bu ülkelerin elçiliklerinin verdiği broşür şeklindeki tanıtıcı materyaller ise çoğunlukla ülkenin reklamını yapmaya yöneliktir. Gideceğiniz yer hakkında bu broşürlerden pratik bilgiler edinmeniz hemen hemen imkansızdır. Türkiye, bizce gözünü batıya dikmiş olmakla beraber tarihsel geçmişi ve toplumsal yapısı açısından, bir doğu ülkesidir. Bu gerçeği tam olarak anlayabilmek ve karşılaştırmalar yapabilmek, ancak başka doğu ülkelerini görmekle mümkün olabilir. Görmeye değer doğu ülkeleri hangileridir? İşe hemen yanıbaşımızdaki ülkelerle başlayabiliriz. Öncelikle komşumuz İran başta olmak üzere; Pakistan, Hindistan ve Nepal gibi ülkelerdeki kültürel zenginlikler görmeye değerdir.Örneğin yakın komşumuz İran'daki güzellikleri, kültürel zenginlikleri kaçımız biliyoruz ve farkındayız ki? Yurtdışı gezilerini sadece parası bol olanların yapabileceği bir lüks olduğunu sanıyoruz. Oysa cebine 600 Dolar para koyan bir kişi; İran'da karayolu ile 3 haftalık küçük bir gezi yapabilir. Bu miktar parayı birçoğumuz yaz tatillerinde daha kısa sürede harcamıyor muyuz? Bu sitede böyle bir yolculuğun nasıl yapılacağını, yollarda karşılaşılabilecek sorunları, sınır geçişlerini; ayrıca belirli şehirlerdeki konaklama ve yemek yeme seçeneklerini çeşitli bütçe şartlarına uygun olarak göstermeye çalıştık.Bu site hazırlanırken elimizde olan en taze bilgiler dikkate alındı. Karşılaşılabilecek çeşitli belirsiz durumlar için kişisel tecrübelere dayanarak uygun bulunan çözümler önerildi. Bütün bunlara rağmen rota üzerindeki birçok ayrıntılı bilgi, bir süre sonra geçersiz hale gelebilir. Otobüs, tren veya uçak seferlerinin kalkış saatleri değişmiş olabilir. Trenler belirlenen saatlerde kalkmayabilir, yeni hatlar açılabilir, eskileri kapanabilir. Kimi oteller önceden iyi durumda iken kötü bir yönetimin elinde yetersiz hizmet sunarken bizim kötü dediklerimiz de iyileşebilir. Burada anlattığımız her bilgi, kişisel tecrübelerimizle uzun süre içinde oluşmuş kanılarımıza ve deneyimlerimize dayanmaktadır. Sizin kendi deneyimleriniz başka yönlerde gelişebilir. Bu nedenle, buradaki bilgilerin tam ve kesin olduğunu iddia etmiyor, sadece bunların gerçekleşmesi ihtimalinin yüksek olduğunu söylüyoruz.Bu yolculuğa çıktığınızda burada belirtilenlerin dışında, karşılaşacağınız değişiklikleri e-mail adresimize bildirin. Sitenin güncellenmesi sırasında bu bilgileri kullanırız. Bu bilgiler sizden sonra aynı yere gidecek başka gezginler için de rehber niteliği taşıyacaktır. Örneğin, çeşitli otellerin sizin gördüğünüz durumuyla çok iyi veya çok kötü, ya da yeni açılmış veya uzun zamandır kapalı olduğu gibi yeni bilgileri bize bildirebilirsiniz. Ayrıca yaşayacağınız tecrübelerinizi de bize yazın. Bunlar, okuyacak başka insanlar için çok değerli olacaktır. Ayrıca gezi anılarıınzın tümünü yayınlamak isterseniz aylik bültenlerimizde size yer verebiliriz. İran'a gitmeye karar verene kadar yolda meydana gelebilecek son değişiklikleri, kapanan veya açılan yolları, yeni otelleri ve yeni yol bağlantılarını öğrenmek için sitemizin haberler kısmını sürekli izleyin. Kendinize yol arkadaşı arıyor, grubunuza birkaç kişi daha katmak istiyor, ya da başka gezginlerin deneyimlerinden yararlanmak istiyorsanız sitemizi izleyin. Ayrıca sitenin ücretsiz üyelik sistemine kayıt olursanız bütün bu haberler aylık bültenlerle size ulaştırılacaktır. SIRT ÇANTANIZ YANINIZDA BULUNSUN Karayoluyla gidişte eğer gençseniz ya da kendinizi genç hissediyorsanız bir sırt çantası edinin ve tam bir turist görünümüne girin. Bunun pratik faydası iki elinizin serbest kalmasıdır. Trene, otobüse binerken ve inerken, para bozdururken, birşey satın alırken her zaman için iki elinizin boş olması iyidir. Bu sırt çantasında bir adet uyku tulumu mutlaka bulunmalıdır. Otobüslerde uyku tulumunuzu yanınıza alın. Geceleri soğuk olursa üstünüze örtebilirsiniz. Trenlerde ise yatacağınız zaman kullanabilirsiniz. Otellerde çarşafı beğenmezseniz çarşaf yerine, gece soğuk olursa battaniye yerine kullanabilirsiniz. Gideceğiniz mevsime göre değişmekle birlikte yazlık ayakkabı, sandalet, tokyo benzeri birşey sırt çantanızda bulunmalıdır. Karayolculuğu yapacak bir kişinin en çok koruması gereken organı ayaklarıdır desek yanılmış olmayız. Birçok yere yürüyerek gidilecek, belki uzun süreler tren, otobüs beklenecektir. Bunların dışında kişisel iç çamaşırı, gömlek, tişört, yedek pantolon, etek, ince bir kazak gibi eşyaları tabii ki yanınıza alacaksınız. Walk-man veya ipod tipi mp3 çalar ile müzik dinlemek isteyenlere birşey diyemeyiz. Ama bizce gidilen ülkenin kendi müziğini dinlemek, kendi sesini algılamaya çalışmak daha önemlidir. Geziniz çok uzun süreli olacak ise Türkiye'den bir ses duymayı özlerim diyorsanız tabii ki karar sizin. Fotoğraf makinesi konusunda size kesin bir tavsiye getiremeyeceğiz. Ülkelerin, gezi anılarının fotoğraflanması tabii ki çok önemlidir. Bu fotoğraflar geri dönüldüğünde arkadaşlara, dostlara gösterilecek, anılar tekrarlanacak ve belki de hüzünlü bir özlem yaşanacaktır. Ancak bazen fotoğraf çekme çabası içine giren kişi ortamdaki güzellikleri atlıyor olmaz mı? Sonra birçok tapınakta, camide fotoğraf çekmek zaten yasaktır. Bence bütün bu durumları gözönüne alarak kararı siz verin. Yanınıza alacağınız makinenin çok çok profesyonel olması gerekmiyor. (Tabii fotoğraf sanatçısı değilseniz.) Basit, her ışıkta çeken, otomatik bir makine -eğer slayt çekmek gibi bir iddianız yoksa- bir dijital makine size yeterli olacaktır. Dikkat!! Yukarıdaki içeriklerin bir kısmı VIKIPEDI+ Zafer Bozkaya + USIAD websitelerinden alınmaktadır

İran Gezi Rehberi, Tahran, Türk uyruklular için tur rehberi
İRAN MOBİLYA, İran Gezi Rehberi, Tahran, Türk uyruklular için tur rehberi, Farsça Tercüman TURİZM ve MOBİLYA ve iran'la İTHALAT– İHRACAT UZMANI• İRAN TURİZM ve MOBİLYA İTHALAT– İHRACAT UZMANI

.
.
.
.
.
.
.
.
..
.
.
.
.
.
.
..
.
.
.











Benim'le ilgili fazla bilgiler elde etmeniz için:

http://iran-tur-rehberi.blogspot.com/
İRAN İçin TUR REHBERİ
İRAN İçin TUR REHBERİ Türk uyruklular için tur rehberi(personal tourist guide for Turkish citizens) İRAN TURİZM ve MOBİLYA İTHALAT ve İHRACAT UZMANI Farsça Tercüman TURİZM ve MOBİLYA ve iran'la İTHALAT– İHRACAT UZMANI İRAN TURİZM ve MOBİLYA İTHALAT– İHRACAT UZMANI


http://iranmobilya.blogspot.com/
Türk uyruklular için tur rehberi (personal tourist guide for Turkish citizens)
İRAN, Orta Doğu'da en büyük MOBİLYA Pazarına sahip olduğu için sizinde katılmanız beklenmektedir
MOBİLYACILAR- İHRACATÇILAR- İMALATCILAR- İŞ ADAMLARI-İRAN'LA TİCARET YAPANLAR-


http://turkce-farsca-tercuman.blogspot.com/
Türkçe farsça çevİrİ Tercüme Hİzmetlerİ, Farsça Bİlİmsel Akademİk Tercüme
SÖZLÜ ÇEVİRİ /TERCÜME (ARDIL ÇEVİRİ /TERCÜME) Herhangi bir iş toplantısı, konferans vb. gibi yerlerde konuşmacıların ; gerekli olan mekanizmanın olduğu veya ihtiyaç duyulmaması halinde gerek duyulmadığı konuşmaları bir tercüman tarafından belli bir süre sonra istenilen dile aktarma işlemine sözlü çeviri/ tercüme diyoruz. SİMULTANE ÇEVİRİ / TERCÜME ( EŞZAMANLI ÇEVİRİ /TERCÜME)


http://iran-turkiye-ticaret-hizmetleri.blogspot.com/
İran Gezi Rehberi, Tahran, Türk uyruklular için tur rehberi,Farsça Tercüman TURİZM ve MOBİLYA ve iran'la İTHALAT– İHRACAT UZMANI
İRAN Türkiye Ticaret Rehberi, Farsça Tercüman, TURİZM
Türk uyruklular için tur rehberi (personal tourist guide for Turkish citizens).İRAN TURİZM ve MOBİLYA İTHALAT– İHRACAT UZMANI


http://iran-gezi-rehberi.blogspot.com/
İran Gezi Rehberi, Tahran, Türk uyruklular için tur rehberi,Farsça Tercüman TURİZM ve MOBİLYA ve iran'la İTHALAT– İHRACAT UZMANI , İRAN İçin TUR REHBERİ


http://iranturkiyeticarethizmetleri.blogspot.com/
İRAN MOBİLYA, İran Gezi Rehberi, Tahran, Türk uyruklular için tur rehberi TURİZM ve MOBİLYA İTHALAT– İHRACAT UZMANI


http://personal-tourist-guide.blogspot.com/
PERSONAL SERVICES FOR: PROFESSIONAL VISITORS TO IRAN
IRANIAN Personal Tourist Guide, Personal Services for Professional Visitors to IRAN,
Personal Services for: Professional Visitors to IRAN
TRILINGUAL TRANSLATOR PUBLIC RELATIONS EXPERT
2 YEARS EXPERIENCE OF PROTOCOL AFFAIRS
M.A. IN INTERNATIONAL RELATIONS
SERVICES:
Interpretation and translation: English, Arabic, Turkish & Persian and vice versa; Personal city and country tours Personal business services Arrange client visits and schedule meetings


http://tourism-of-iran.blogspot.com/
IRAN TOURISM, Personal Services for: Professional Visitors to IRAN
Personal Services for: Professional Visitors to IRAN & PERSONAL TOURIST GUIDE, Arrange client visits and schedule meetings, Interpretation and translation: English, Arabic, Turkish & Persian and vice versa; Personal city and country tours


http://interpreter-translator.blogspot.com/
TRILINGUAL TRANSLATOR : English, Arabic, Turkish & Persian and vice versa; ENGLISH, ARABIC, TURKISH & PERSIAN INTERPRETER, PERSONAL TOURIST GUIDE IN IRAN